214-р сар2018

Пүрэв, 29 11-р сар 2012 09:52

Хөгжлийн зам Featured

Written by 
Rate this item
(2 votes)

Хөгжлийн зам
Зууны мэдээ, 2012 оны 1 дүгээр сарын 26

“Баруун зүг явбал морио алдана, зүүн зүг явбал амиа алдана, чигээрээ явбал аз жаргалаа олно”.
(Орос ардын үлгэрээс)

Үлгэрт гардаг баатар шиг, Монгол улс өнөөдөр шийдвэрлэх уулзвар дээр ирчихсэн байна. Харин аль замыг нь сонговол хөгжих вэ? Уул нь манай төр засаг толгойгоо ажиллуулахыг хичээж байгаа бололтой. Гэвч одоог хүртэл хөгжил рүү хөтөлсөн замыг олж, түүн руу биднийг шийдвэртэйгээр дагуулж чадахгүй байна.

Шилжилтийн үе эхэлсэн 1990 оноос хойших үеийг аваад үзье. Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн тогтолцооноос зах зээлийн эдийн засаг руу шилжээд багагүй хугацаа өнгөрлөө. 1990-ээд оноос эхлэн Орос ах нарын оронд Япон, Америк зэрэг улсууд, мөн олон улсын байгууллагууд биднийг тэжээж, хаашаа явах замыг зааж өгдөг болов. Тэдний сонирхол нь дөнгөж буурч эхэлж байх үед аз болоход ашигт малтмалын үнэ дэлхийн зах зээл дээр нэмэгдэж, манай газар нутгаас ихээхэн ашигт малтмал олдож бид тэжээлгэх өөр нэг эх үүсвэр оллоо. Оюу Толгой, Таван Толгой гэсэн орд газрууд дангаараа манай 3 сая хүрэхгүй хүн бүрийг Саудийн Араб шиг алтаар хувцаслаад цаана нь илүү гарахаар их хэмжээний мөнгө авчрах боломжтой. Оюу Толгойг ашиглалтад орох жилээс эхлэн дор хаяж 30 жилийн турш Монголын эдийн засаг жилд хорь гаруй хувиар өсөх төлөвтэй.

Гэвч ашигт малтмал нь эдийн засгийн өндөр өсөлтийг дагуулж байгаа ч, баян хоосны ялгаа нэмэгдэж, ялангуяа ядуу болон хөдөөгийн иргэдэд үзүүлэх нийгмийн үйлчилгээ хөсөр хаягдаж, өндөр настан ба хүүхдийн халамж доройтож, ус, бэлчээр, ой сүйдэж, нэг үгээр хэлбэл Монгол орон доройтож байна. Эдийн засгийн өсөлт гэдэг бол хөгжил биш. Хөгжихийн тулд өсөлтөөс гадна нийгмийн болон байгаль орчны асуудлуудыг шийдвэрлэж, хамгийн гол нь өндөр технологи, мэдлэг бүхий ирээдүйтэй салбаруудыг хөгжүүлэх шаардлагатай. Тэгэхгүй бол нэг л мэдэхэд байгалийн энэ их баялаг нь ирсэн шигээ гэнэт алга болж, бид хойч үедээ талхлагдсан тал, утаатай хотоос өөр юу ч үлдээж чадалгүй яваад өгнө.

Хөгжлийн ямар замууд буюу загварууд байдаг вэ? 1990-ээд оноос хуучин соц орнууд, үүний дунд Монгол улс чөлөөт зах зээлийн загварыг дагаж ирлээ. Энэ загварыг бас либерал (чөлөөт буюу чөлөөт зах зээлийн), нео-либерал эсвэл laizzez-faire (“өөрөөр нь байлга” гэсэн утгатай франц үг) гээд янз бүрээр нэрлэдэг. Энэ загварын гол санаа нь, эдийн засаг дахь төрийн үүрэг оролцоог аль болох бага байлгавал, хувийн хэвшил
өрсөлдөөнтэйгээр ажиллаж, нийгмийн баялгийг нэмэгдүүлнэ гэдэгт оршино. Тэгэхийн тулд элдэв татаас болон нийгмийн зарцуулалтыг танаж хасах, төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдийг хувьчлах, гадаад худалдаа ба гадаад хөрөнгө оруулалтыг чөлөөлөх, төрийн зохицуулалтыг аль болох багасгах зэргээр шинэчлэл явуулдаг. Энэ загвар нь 1970-аад онд АНУ-д гарч ирсэн Рейган, Их Британид гарсан Тетчерийн засгийн газруудын бодлогоос эх сурвалжтай бөгөөд 1980 оноос хойш Дэлхийн банк, Олон Улсын Валютын сангаар дамжуулж хөгжиж буй орнууд дээр “туршиж” эхэлсэн юм. Ийм туршилтанд хуучин соц орнуудаас түрүүлээд Латин Америкийн болон Африкийн орнууд орсон юм. Харин энэ бодлогыг явуулсан бараг бүх орнуудад эдийн засгийн өсөлт эрс буурч, ядуурал болон нийгмийн ялгаа нэмэгдсэн тул энэ үеийг "алдагдсан жилүүд” гэж нэрлэдэг. Тийм ч учраас ойролцоогоор 2000 оноос эхлэн хөгжиж буй улс орнууд либерал эдийн засгийн загвараас татгалзаж эхэлсэн юм. Ялангуяа 2008-2009 оны дэлхийн санхүүгийн хямрал нь өнөөх либерал загварын манлайлагч АНУ, Их Британиас гарсан тул энэ бодлогыг сохороор дагаад хэрэггүй юм байна гэдгийг улс орнууд илүүтэй ойлгох болжээ.

Харин ийм либерал загварыг огт дагаагүй эсвэл бүрэн хэрэгжүүлээгүй Хятад, Энэтхэг, Индонези, Бразил, Өмнөд Африк, Турк зэрэг улс орнууд эдийн засгийн хувьд хүчээ авч өндөр хөгжилтэй орнуудтай мөр зэрэгцэн дэлхийн шийдвэр гаргах тавцанд гарч иржээ. Саяхныг хүртэл АНУ, Япон, Европын хэд хэдэн орнуудаас нийт 7 улсыг багтаасан G-7 (Жи-7) хэмээх бүлэг олон улсын хэмжээний эдийн засаг, улс төрийн томоохон шийдвэрүүдийг гаргадаг байсан бол одоо дээрх бүлэг дээр хурдацтай хөгжиж байгаа Хятад, Энэтхэг, Бразил зэрэг орнууд нэмэгдсэнээр G-20 (Жи-20) хэмээх бүлэг бий болж хүчээ авч байна.

Бас өөр нэг загвар гэвэл олигархит капитализмын загвар юм. Энэ загварын гол онцлог нь, цөөн тооны олигархууд баялгийн ихэнх хэсгийг эзэмшиж, ашгийн дийлэнхийг өөртөө авдаг юм. Тухайлбал, Латин Америкийн зарим орнуудад харилцаа холбоо, барилгын материалын үйлдвэрлэл, санхүүгийн салбаруудыг гартаа атгасан цөөн тооны гэр бүлүүд эдийн засгийн хамгийн чухал тоглогч болж хувирсан байна. Манай хөрш ОХУ ч энэ замаар явж байна. Энэ загвар ялангуяа байгалийн баялаг ихтэй орнуудад түгээмэл байдаг. Учир нь газрын хэвлийн баялгийг олборлоход хөдөлмөр бага, капитал (тоног төхөөрөмж ба санхүүгийн хөрөнгө) их шаардагддаг тул, капиталыг эзэмшиж байгаа цөөн хүний гарт баялаг төвлөрдөг. Өөрөөр хэлбэл, дан ашигт малтмалаар тэжээлгэж байгаа улсад хүссэн хүсээгүй баян нь улам баяжиж, нийгмийн ялгаа нэмэгддэг. Энэ нь цаашдаа ямар үр дагаварт хүргэж болохыг бид өнгөрсөн жилийн “Арабын хавар” гэгч бослогуудаас харлаа. Арабын бараг бүх орнуудад нийгмийн маш том асуудал тулгарч байна. Нэг талаас нефтийн олборлолт эдийн засгийн өсөлтийг нэмэгдүүлж, нөгөө талаас жил бүр олон зуун мянган залуучууд ажилгүйчүүдийн эгнээнд элссээр байна. Нийгмийн энэ хурцадмал асуудлыг дарахын тулд Арабын улс орнууд хүн амдаа төрөл бүрийн өгөөш хаядаг. Тухайлбал, татаас өгөх замаар бензин түлш, хүнс, орон сууцны үнийг маш бага байлгадаг. Гэвч энэ өгөөш нь “өвчний” шалтгааныг нь биш, зөвхөн шинж тэмдгийг нь эмчилж байна.

Тэгэхээр сүүлийн 30 орчим жилийг аваад үзэхэд Монгол орон гурван янзын загварыг өөр дээрээ туршиж үзчихээд байна. 1990 оныг хүртэл төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн загвар, 1990-ээд оноос одоог хүртэл чөлөөт зах зээлийн буюу либерал загвар, мөн үүн дээр нэмэгдэж сүүлийн арваад жил олигархит капитализмын загварыг дагаж ирлээ.
Эхний загвар нь явцгүй болох нь гарцаагүй. Харин сүүлийн хоёр загварыг дагавал бид хөгжиж чадахгүй нь тодорхой байна.

Тэгвэл хөгжиж чадсан улс орнууд ямар замаар явж, ямар загварыг баримталж ирсэн юм бэ? Япон, түүнийг дагаж Өмнөд Солонгос, Сингапур, Тайланд гээд зүүн өмнөд Азийн “бар” хэмээх улс орнууд 1950-1980-аад онуудад (Япон бол бүр 1930-аад оны сүүлээс) төрийн оролцоотой капитализм гэгч загвараар явж богино хугацаанд хөгжиж чаджээ. Үүний учир нь, төр нь аж ахуйн нэгжийн ажиллагаанд тэр бүр шууд оролцдоггүй ч гэсэн, стратегийн гэгдэх цөөн хэдэн салбаруудыг хөхүүлэн дэмжиж ирсэнтэй холбоотой. Сүүлийн хэдэн арван жил Хятад, Вьетнам энэ загварыг баримталж, дотоодын үйлдвэрлэл, экспортын хүчээр хурдацтайгаар хөгжиж байна. Энэ загварын хамгийн гол онцлог нь, стратегийн салбарууд дахь дотоодын үйлдвэрлэгчдээ гадаадын өрсөлдөөнөөс хамгаалж, хөхүүлэн дэмжих замаар, тэд нар нь улс орныхоо хөгжлийн хөшүүрэг болдог.

Бас нэг загвар гэвэл, XIX зуунд төрсөн Австрийн эдийн засагч Шумпетерын тодорхойлсон бүтээлч сөнөлт нэртэй загвар юм. Энэ загвараар, аж ахуйн нэгжүүд хоорондоо өрсөлдөж, зарим нь устаж үгүй болж, зарим нь оронд нь гарч ирж байж эдийн засаг байнгын эргэлтэд байснаас бүтээлч сэтгэлгээ хөгжиж, эдийн засаг өсдөг учиртай. Өнгөц харахад энэ загвар нь дээр яригдсан чөлөөт зах зээлийн загвартай төстэй мэт боловч ялгаатай. Үүнд, төр засаг нь гараа хумхиад суухгүй, харин технологийн шинэчлэл болон аж ахуй эрхлэлтийг төрөл бүрийн аргаар дэмжиж өгдөг. Ийм Шумпетерийн загвартай орнуудын тоонд Европын зарим орон, Их Британи, АНУ зэрэг орнууд багтдаг.

Халамжит төрийн загварыг ялангуяа Европын хойд хэсгийн Скандинавын орнууд баримталдаг. Швед, Норвеги, Денмарк, Финланд зэрэг орнууд нийгмийн тэгш байдлыг ихээхэн чухалчилдаг тул тэд нийгмийн шинж чанараараа бараг социалист тогтолцоотой боловч төр нь бизнест тэр бүр хутгалддаггүй. Энэ загварт нийгмийн бодлого гол байр суурь эзэлдэг бөгөөд хувийн аж ахуйн нэгжүүдээс (ялангуяа хөл дээрээ тогтсон, том аж ахуйн нэгжүүдээс) нэлээд өндөр татвар авч, энэ мөнгийг нийгмийн халамж, үйлчилгээ, орон сууц, эрүүл мэнд, чанартай боловсрол, өндөр ур чадвартай ажиллах хүч бэлтгэхэд ихээхэн анхаардаг. Улмаар тэд өндөр чадвартай ажиллах хүч бүхий нарийн технологитой салбар, компаниудыг хөгжүүлж чаджээ.

Ашигт малтмал олборлох салбар нь бусад өсөх ирээдүйтэй салбаруудыг дарангуйлдгаараа онцлогтой бөгөөд энэ үзэгдлийг Голланд өвчин гэж нэрлэдэг. Тийм ч учраас байгалийн баялаг ихтэй олон улс орон хөгжиж чадаагүйгээр барахгүй, ажилгүйдэл ихтэйгээсээ болоод эдгээр орнуудад гэмт хэрэг ихсэх, бослого, дайн гарах, улс төрийн тогтворгүй байдал бий болох нь олонтаа. Үүнд Арабын зарим орнуудаас гадна ашигт малтмалаар баян Сиэрра Леон, Нигери, Гана, одоо хоёр салсан Судан, Папуа Шинэ Гвиней, Перу, Тринидад ба Тобаго гээд олон улс орныг нэрлэж болно. Голланд өвчний шинж тэмдэг нь аль хэдийнээ Монголд илрээд байна. Харин байгалийн баялаг ихтэй атлаа хөгжиж чадсан улс орнууд Голланд өвчнөө анагаахын тулд (ашигт малтмалын бус) стратегийн салбаруудаа дэмжсээр байгаад тэднийгээ хөгжүүлж чаджээ.

Байгалийн баялаг ихтэй бөгөөд түүнийгээ улс орныхоо хөгжилд зориулж чадсан улс орнуудын тоонд Норвеги (нефть), Канад (ой, ашигт малтмал), Австрали (ашигт малтмал, бэлчээрийн хөдөө аж ахуй), Шинэ Зеланд (хөдөө аж ахуй), мөн сүүлийн үед Чили (зэс
болон бусад ашигт малтмал), Ботсван (алмааз), Индонези (газрын тос) зэрэг орнуудыг нэрлэж болно. Эд нар бүгд өөр өөр загвар баримталж ирсэн.

Эдгээрээс Канад, Австрали, Шинэ Зеланд зэрэг орнуудын хөгжил өөр өөрийн онцлогтой. Тодруулбал, гурвуулаа Их Британий байгуулсан колони байсан бөгөөд тус улсын аж үйлдвэрийн хувьсгалын үед олж авсан технологийн ур чадвар, удирдлагын загварыг дууриах замаар хөгжжээ. Ингэхдээ шилжиж ирэгсэд нь баяжсан боловч эдгээр нутагт амьдарч байсан уугуул оршин суугч индиан, аборигенууд хөгжилд нь багтаж чадалгүй хоцорчээ.

Норвеги 1969 онд их хэмжээний газрын тос олсон юм. Тус улс нь төрийн өмчит газрын тосны компани байгуулах, төсвийн болон мөнгөний зөв бодлого явуулах замаар экспортын бусад салбаруудаа хамгаалж улам баяжиж чаджээ. Норвеги нь газрын тосны салбараас өндөр татвар авч энэ мөнгөө нийгмийн болон үйлдвэрлэлийн бодлогоо хэрэгжүүлэхэд зориулдаг. Гэвч нийгмийн бодлого нь Монголынх шиг бэлэн мөнгө тараах, эсвэл Арабын орнуудынх шиг хоол, түлш өгч ард түмнийхээ амыг таглах төдий биш, чанартай боловсрол олгох, өндөр ур чадвартай ажиллах хүч бэлтгэх замаар хэрэгждэг.

Индонези, Ботсван улсын хувьд хэдийгээр хөгжилтэй болж чадаагүй байгаа ч, Ботсван улс байгалийн баялгаа нийгмийн зорилгод, Индонези бол үйлдвэрлэлийн салбаруудаа хөгжүүлэхэд зориулж нэлээд үр дүнд хүрсэн гэж үздэг. Мөн Чилийг дурьдахгүйгээр өнгөрч болохгүй. 1980 онд Чили улсны экспортын тал хувийг зэс эзэлж байсан юм. Тус улс нь түүнээс хойш жимс, ногоо, загас боловсруулах үйлдвэрлэл, ойн бүтээгдэхүүний болон дарсны үйлдвэрлэлийг хөгжүүлж Латин Америкийн “од” болжээ. Үүнд төрийн өмчит хэд хэдэн компани, байгууллагууд чухал үүрэг гүйцэтгэжээ. Түүнээс гадна Чили зэсийн олборлолтоос олсон мөнгийг зохицуулах төсвийн зөв бодлого явуулж, нийгмийн асуудлуудаа сайн шийдвэрлэж чаджээ.

Монгол Улс, байгалийн асар их баялгаа гадаадын хөрөнгө оруулагчдад юм уу, ард түмэндээ арав хорин мянган төгрөгөөр нь цацаж үрэн таран хийхийн оронд хөгжлийн ухаалаг стратеги, загварыг сонгох хэрэгтэй. Ирээдүйтэй салбаруудаа хөгжүүлэхгүй бол нэг л мэдэхэд байгалийн баялаг нь дуусч, юу ч үгүй хоцорно. Түүнчлэн нэг загвараас нөгөө руу үсчихийн оронд ирээдүйтэй загварыг сонгож түүнийгээ тууштай баримтлах шаардлагатай. Тэгэхгүй бол сонгууль болгоноор өөр засгийн газар гарч ирээд өмнөх засгийн газрын хийсэн бүхнийг үгүйсгэж, “шинэ” зам хайгаад давхиад байвал бид нар одоогийн цэгээсээ хөдөлж чадахгүй.

Үлгэрт гардаг баатрын сонгосон зам нь амархан байгаагүйн адил хөгжлийн энэ замд олон бэрхшээл учирч таарна. Гэвч хялбар замыг сонгож ирээдүйгээ үгүй хийх эсвэл бусдаас хараат байдалд орохын оронд хэцүү боловч хөгжилд хүргэх замыг нь сонгох нь бидний хувьд дээр юм.

Г.Аянга

Read 17892 times Last modified on Пүрэв, 29 11-р сар 2012 16:11

75 comments

Leave a comment

Цахим Өртөө Сүлжээнд элсэх

  • Өртөөний сүлжээнд элсэх

tsahim_urtuuХэрэв та Монгол Туургатны Цахим Өртөө Сүлжээнд элсэхийг хүсвэл: http://groups.google.com/group/tsahim-urtuu-suljee хаягаар зочилж маш хялбархан бүртгүүлж болно. Та Гүүгл суурьт энэхүү сүлжээнд имэйлээ бүртгүүлснээр манай сүлжээний гишүүн болно.

 

Image Temp

Энэ хуудас нь Цахим Өртөө сүлжээний нийт гишүүдийн хамтын бүтээл байх бөгөөд ажил хэргийн санал болгоныг вэбийн хамтлаг тухай бүр нь тусган энэ хуудсанд оруулж байх болно. Хамтран ажиллаж буй, ажиллахаар зэхэж буй таньд баярлалаа.

Newsletter