214-р сар2018

Badral1Түүнийг Болорсофтийн Бадрал гэдгээр мэргэжлийнхэн нь, bolor-tol.com-г зохиосон Бадрал гэдгээр нь цахим ертөнцийнхөн андахгүй. Түүнтэй цаг үеийн, Монголчуудын зүгээс яаралтай шийдвэрлэх ёстой болоод буй нэгэн асуудлаар ярилцлаа.

Юникодын Техникийн Хорооноос (UTC-Unicode Technical Committee) ирэх 4 сарын хурлаараа Монголын өв соёл дархлааг хадгалж үлдэхэд онцгой нөлөөтэй асуудалд бидний зүгээс хандаж буй хандлагаас болон тун тааруу шийд гаргаж магад тухай мэргэжлийн цөөн хүн мэдэж үгээ дуугарч байгаагийн нэг нь та. Монгол үсгийн үсэг болон дүрмийг кодчилохтой холбоотой энэ асуудлын талаар жаахан дэлгэрүүлж тайлбар өгөхгүй юу.

Миний хувьд хамгийн анхны монгол бичгийн юникод фонт болох Mongolianscript фонтын OTF алгоритмыг бичиж байсан болон Болорсофт компани тус фонтын зохиогчийн эрхийг хамтран эзэмшдэг болохоор 2015 онд Юникодын Техникийн Хорооныхон хүсэлт тавьж тэр цагаас сайн дураар монгол бичгийг цэгцлэх ажлын хэсэгт ажиллаж байна. Тийм болохоор энэ талаарх мэдээллийг шууд авдаг.

Монгол бичгийн юникодыг анхны хувилбарыг 2000 онд манай улсын зүгээс БНХАУ буюу Өвөр монголтой хамтран ажиллаж UTC-д оруулжээ. Анхны энэ хувилбарт нэлээд олон тэмдэгт дутуу, зарим үл хэвлэгдэх тэмдэгтүүд хэтэрхий их хэрэглэх шаардлагатай, тэр тэмдэгтүүдийн класс нь буюу үйлчлэх үүрэг нь өөрчлөгдөх зэрэг олон асуудлууд бий. Зарим тохиолдолд энэ нь бүр хакдуулах нүх болж юникодынхны толгойн өвчин болж ч байж.

Харамсалтай нь манай улс 2000 оноос хойш өөрийн бичгийн кодчиллын асуудлыг анхаарлаасаа гаргасан. Хаа очиж өвөр монголын их сургууль дээр кодчиллыг цааш хөгжүүлж ирсэн боловч тогтворжуулж чадаагүй өдийг хүрлээ. Тиймээс янз бүрийн арга дэвшүүлж хэлэлцэх болсон бөгөөд 2017 оны 8 сараас эхлэн графит гэх загварыг гаргаж ирж илүүд үзэх болов. Энэ арга өнөөдөр асуудлыг хялбар шийдэж буй мэт боловч алсдаа тун хортой, Монгол бичгийн ирээдүйг боомилох аюултай арга. Жишээлбэл бид үсэг үсгээр а б в гэж товч дарж бичих биш үсгийн махбодоор тоншиж бичдэг буюу шүд, гэдэс, сүүл гэх мэт товч дарж бичнэ. Гэхдээ бас цэвэр махбодоор биш заримыг нь үсгээр авсан хачин холимог арга. Нэг талаас нь харвал энэ графит загварт гарч буй бичих хурдыг удаашруулж, хадгалах хэмжээг ихэсгэх зэрэг сул талууд нь одоо хэрэглэгдэж буй фонетик загварын хялбар бичих, фонтын хамаарал багасах гэх мэт сул талуудтай харьцуулбал хүлээн авч болохоор ч техникийн талаас нь харвал үгсийг эрэмбэлэх, ялгах, танихад нэн түвэгтэй болж, цаашлаад бичвэр боловсруулалтыг эрс хүндрүүлнэ. Жишээлбэл үг санал болгох, үг үсгийн алдаа хянах, хөрвүүлэх программ хангамж хийхэд асар хүндрэлтэй, ихээхэн зардал хүч хөдөлмөрөөр бүтэх, бүтээсэн программууд яг зөв ажиллаж байсан ч үгийн түвшиндээ зөв таньсан эсэхийг бид баттай мэдэх боломжгүй тул зөв ажиллагаанд баталгаа олгох боломжгүй болно.

Хэлзүйн талаасаа монгол бичиг бол үсэгтэй тэр бүү хэл үет үсгийн зарчимтай бичиг. Дүрсээр кодолсноор энэ шинж нь бүрмөсөн алга болно.

Мэргэжлийн биш хүмүүсийн хувьд олон зүйлийг бүр анхан шатнаас нь ойлгож мэдэх хэрэгтэй байна. Тухайлбал Юникодын Техникийн Хороо гэж ямар эрх мэдэлтэй ямар байгууллага болох, тэдний гаргасан шийдвэр яагаад бидний өв соёлд тэгтлээ нөлөөлөх гэж?

-          Юникод консорциум нь дэлхийн бүх бичиг үсгийн тэмдэгт кодчиллыг стандартчилах зорилготой олон улсын олон компаниудын нийлж байгуулсан байгууллага. Жишээлбэл Microsoft, Google, Adobe, Apple, Oracle, SAP, IBM, Facebook, Netflix зэрэг олон байгууллага багтах бөгөөд тэд бүх бүтээгдэхүүнээ тус стандартыг мөрдөж гаргадаг гэсэн үг. Тиймээс бид хүссэн хүсээгүй, мэдсэн мэдээгүй тус стандартыг барих болсон бөгөөд ISO стандарт ч шууд хүлээн авч баталдаг. Юникод стандартыг дэлхийн бүх программ хангамж үйлдвэрлэгчид барьдаг. Ямар нөлөөтэй байгууллага болох нь эндээс харагдана.

-          Юникодын техникийн хороо нь Юникод консорциум дотор оршиж судалгаа, техникийн процесс, үйл явцыг гардаж хариуцдаг хэлтэс маягийн нэгж бөгөөд мөн л олон улсын экспертүүдээс бүрддэг. Тэдний гаргасан шийдвэрээр юникод стандарт батлагдаж, юникодын стандартыг дэлхий даяар мөрддөг учраас тэдний шийдвэр бүх орны бичиг соёлд нөлөөлдөг, хамаардаг гэсэн үг. Зарим энгийн иргэн юникодыг мөрдөх албатай юу бид өөрсдийн кодоо зохиогоод үндэсний бичгээ цахим орчинд хэрэглэж болдоггүй юм уу гэж бодож болно. Тэгж болно, гэхдээ бид хол явахгүй гэдгийг кирил бичгийнхээ хувьд ойлгосон. Ө, Ү үсгийн асуудал юникодыг барьж байж арилсан гэдгийг мартаж болохгүй. Учир нь бид өнөөгийн даяаршсан дэлхийн цахим орчинд дангаар оршин тогтнох ямар ч аргагүй төрөл бүрийн гадаад программ хангамж жишээлбэл Microsoft-н оффис, виндовс, Apple-н МакОС, Linux OS, Oracle-н өгөгдлийн санг өдөр тутамдаа хэрэглэж байна. Энэхүү стандартыг хүн төрөлхтөн оршин байгаа үедээ мөрдөх л болно. Учир нь бидний соёл иргэншил түүхгүйгээр, шинжлэх ухаан нь суурьгүйгээр оршин тогтнохгүйтэй ижил одоо эсвэл ирээдүйд хэчнээн шинэ шинэ стандарт, хэчнээн мундаг цахим технологи гарч ирсэн бай юникодыг дагахгүй бол хуучин байгаа дэлхийн бүх баримт бичиг, мэдээллийг хэрэггүй болгож орхих юм. Энэ бол 1+1=2 гэдэгтэй ижил үнэн тул бид зайлшгүй одоо анхаарал хандуулах ёстой.

Яагаад заавал одоо анхаарал хандуулах ёстой гэж. Нухацтай тайван боловсруулаад дараа асуудлаа оруулж болохгүй гэж үү?

-          Яг зөв. Ингэж бодож байгаа тэр бүү хэл юникодод дүрсээрээ орвол орж л байна биз дараа нь манай улс чадалтай болохоороо засчихна гэсэн зүйл яриад яваа албаны хүмүүс ч нэлээд гарч ирж байна. Үнэндээ энэ кодчилол нэг л тогтсон бол хөдөлдөггүй ба үнэхээр алдаатай бол зөвхөн тэр нь засагдаад л явдаг эд. Харин монголын блок сууриар нь засахгүй бол болохгүй тийм хүнд байдалд орж байгаа 2 дахь тохиолдол. Мянмярыг нэг удаа тэгж сууриар нь засаж байсан, гэхдээ монгол бичиг шиг 20 жил сунжраагүй байсан тул манайхаас арай дээр нөхцөл байдалд байсан. Энэ тохиолдолд хэзээ ч эргэж хүрэхгүйгээр нэг удаа засах ёстой гэдгийг техникийн хорооныхон анхааруулж байгаа. Хэдийгээр засчихсаны дараа үүссэн бичиг баримт асуудалгүй болох ч хуучин кодоор үүссэн бүх баримт эвдрэх тул хамаагүй өөрчилж болдоггүй юм. Кирил бичгээр жишээ авъя л даа. Маргаашаас эхлээд а үсэг гэнэт хүчингүй тэмдэг гараад байвал бид яах вэ? Бүх хүн нервтэнэ биз дээ? Тэгээд яах вэ? Мань мэтийн программынхан арга сүвэгчлээд зассан а үсгээр нь оруулдаг ч юм уу зарим нь өнөө ө,ү шийдэж байсан шигээ латин а үсгээр ч хүртэл орлуулдаг юм хийнэ. Тэгтэл ахиад жилийн дараа өнөөх нь өө буруу байж а чинь бүр өөр байх ёстой юм байна гээд унавал яах вэ? Монгол бичгийн хувьд ийм л байдалд орж байна гэсэн үг. Нөгөө талаас бидэнд 20 жилийн хугацаа байсан ч өнөөдөр ингээд сууж байгаа хүмүүс шүү дээ.

Монголын талаас одоогоор ямар арга хэмжээ авч ирсэн цаашид яах ёстой, асуудал яг хаана гацсан байгаа 4 сарын уг хорооны хурлаас өмнө бид хэрхэх ёстой вэ?

-          Дээр хэлсэнчлэн анх юникодод монгол бичиг нэлээд асуудалтай боловч засаж, тордож, тогтворжуулж хэрэгжүүлэлгүй оруулсандаа ханаад л хаячихсан. Шалтгаан нь нөгөө л төрийн бодлого төр солигдохоор залгамж чанараа алдаж, өдөр тутмын асуудал биш бол бүр орхигддогт бий. Энэ завсарт бас асуудлыг мэдэх мэдэхгүй “тоглогчид” гарч ирж төсөв мөнгө иднэ, хуваана, би ч мэдэж байна тэр ч худлаа ярьж байна гээд дүвчигнэнэ. Гаднын улс орныхонд хэлэхэд ичмээр ч бидний байдал ийм л байна. Гэтэл энэ цахим цаг үе, технологи тийм юмыг хүлээхгүй тоосон дотроо булаад л цааш явчихна. Монгол хүн байя, Монгол улс байя гэвэл Монгол хэлээ хайрлан хамгаалах ёстой гэдгийг бүгд л хэлдэг, ярьдаг, мэддэг гэж боддог. Гэтэл цахим эринд хэлээ хамгаалах гэдэг бидний урд өмнийн ойлгож ирснээс тэс өөр түвшинд гарчхаад байна гэдийг төрийн албаныхан тэр байтугай ихэнх хэлний мэргэжилтнүүд ч ойлгохгүй байгаа нь үнэхээр харамсалтай.

Бүхэл бүтэн 20 жил Монгол улс ингэж өвөг дээдсээсээ өвлөж ирсэн монгол бичгийнхээ асуудалд санаа тавихгүй явсан гэхээр итгэхэд бэрхтэй л юм?

-          Монгол улсад өдөр тутмын хэрэглээ биш болохоор тэр биз. Тэгсэн мөртөө 2025 оноос хос бичгээр явна гэсэн хууль 2015 онд гаргачихсан байгаа. Гэтэл хамгийн суурь асуудлаа ч шийдэх нь битгий хэл ойлгож анхаарч, бүр санаа тавьж байгаа шинж алга. Ямар ч гэсэн би тэр хууль гарсан 2015 оноос хойш ямар байдлаар энэ асуудалд хандаж ирснийг он цагаар нь үзүүлснээ танд харуулъя.

Roadmap энд оруулах

Энэ асуудал яагаад гэнэт өнөөдөр ийм сүртэй асуудал болоод гараад ирэв?

-          Гэнэт биш л дээ. Би мэдээллийг олон улсын байгууллагаас шууд авч байгаагийн хувьд энэ асуудалд анхаарал хандуулахыг төр засагт мэдээлэх нь иргэний үүрэг гэж үзээд Гадаад дахь монголчуудын байгууллага, тухайлбал өөрийн амьдарч буй Герман дах Монгол ТББ-дын зөвлөлөөр дамжуулан 2016 оны 1 сард тэр үеийн Боловсролын сайд Л.Гантөмөрт албан хүсэлт илгээж байсан. Мөн дотор нь байгаагийн хувьд энэ асуудалтай холбоотой бүх мэдээллийг Стандарт хэмжил зүйн үндэсний төв Монгол улсыг төлөөлж албан ёсоор авч байсан шүү гэдгийг хариуцлагатай мэдэгдье. Үүнийг протокол баримтаар ч батлах боломжтой.

Мөн 2017 оны 9 сард Хятадад болсон Unicode болон ISO хуралдаанд оролцож ирээд ерөнхийлөгч Х.Баттулгад асуудлыг биечлэн орж танилцуулсан. Улмаар 2017 оны 10 сарын 09-ны Үндэсний Аюулгүй Байдлын Зөвлөлийн Албаны 5/215 албан бичгийн дагуу Харилцаа Холбоо Мэдээллийн Технологийн Газар-ын А/111 дугаар тушаалаар ажлын хэсэг байгуулагдсан боловч төсөв хөрөнгөө батлуулж чадахгүй өнөөг хүртэл яахаа мэдэхгүй сууж байна.

Учир нь засгийн газрын 2017 оны 12 сарын 20 өдрийн 54-р тэмдэглэлийн дагуу хийх ажлыг Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яам, Харилцаа холбооны зохицуулах хороо, Харилцаа Холбоо Мэдээллийн Технологийн Газар гэсэн 3 газар хариуцуулж, төсөв хөрөнгийн тооцоо гаргаж шийдэхийг Сангийн яамны сайд Ч.Хүрэлбаатар, Боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, спортын яамны сайд Ц.Цогзолмаа, Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын дарга Г.Занданшатар нарт даалгасан. Ингэснээр асуудлыг 3 газрын хооронд шидэлцээд төсөв хөрөнгө нь ч шийдэгдсэн зүйлгүй, хэн хаана юу хийх нь ч тодорхойгүй болгоод хариуцлагыг бие биедээ чихээд сууж байгааг хараад хэлэх үг алга.

Харин яагаад заавал өнөөдөр сүртэй асуудал болсон бэ гэвэл гадаад хүчин зүйл гэх үү, Юникодын зүгээс шахалт ирсэн гэх үү өнгөрсөн оны 8 сараас эхлэн одоо больё дүрс код руу оруулахаас гэж зарлаад шинэ модель танилцуулаад зүтгүүлж эхэлснээс болсон юм. Тэгээгүй бол би ч тэр бусад нь ч тэр өө тэр тэмдэгтийн код өөрчлөгджээ энэ болохгүй болчихсон байна билээ, тэгж байгаад нэг засагдах биз ээ, ээ мөн зовлонтой юм гэж үглээд, хараад сууж л байх байсан байх. Мөн нэг зүйлийг хэлэхэд энэ асуудлыг сөхөгдөх бүрд хэл бол тусгаар тогтнолын баталгаа гээд л үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөл хуралддаг, тушаал, зөвлөмж, шийдвэр ч гаргадаг. Түүнийг нь тоодог газар байдаг ч юм уу бүү мэд. Ямартай ч учраа олохгүй гэх үү, юу гэх юм уу дандаа мэдээллийн технологийн бус монгол хэлний байгууллагууд буюу ШУА-н хэл шинжлэлийн хүрээлэн, хэлний бодлогын үндэсний зөвлөл гэх мэт хэзээ ч шийдэж чадахгүй буруу газрууд руу дамжуулсаар ирсэн байдаг.

Одоо тэгээд яах хэрэгтэй вэ?

-          Энэ асуудлыг шийдэхийн тулд монгол бичиг, үндэсний өв соёлоо гэсэн зарим нөхөд олон нийтийн хүчийг ашиглаж хандив цуглуулъя гэсэн санал санаачилга гаргаж байгаа ч миний хувьд үүнийг эрс эсэргүүцэж байгаа. Монгол хүн байхын утга, Монгол бодол сэтгэлгээ дамжин өвлөгдөх хэрэгсэл болсон Монгол хэлээ цахим ертөнцөд хадгалан үлдэх үйл хэргийг Монгол төр ойлгож дэмжихгүй байна гэдэг угаасаа Монгол улс байгаа байгаагүй тухай яригдахаар зүйл. Ийм асуудлыг ганц нэг хүн байгууллага компани бус тусгаар улсын төрийн нэрээр гүйцэлдүүлнэ шүү дээ. UTC ч Монгол бичгийн кодчиллыг Монгол улсын санал болгох загвараар батлахыг илүүд үзнэ. Иймд төр анхаарлаа хандуулж хөрөнгө гаргах ёстой гэж үзэж буй. Тэгээд ч 2000 он шиг нэг удаа аргалаад өнгөрөх биш цаашдаа ядаж тогтворжтол нь байнга хянаж явах ёстой. Энэ мэт асуудлыг шийдэх ёстой гэж ард түмэн татвар төлдөг гэж ойлгодог. Зөв үү?

Ингэхэд төсөв нь яг хэд юм бэ? Монгол улс төлж чадахааргүй тийм их хэмжээний төсөв яригдаад байгаа юм уу?

-          Би хувь хүнийхээ зүгээс ийм тийм хэмжээний хөрөнгө орно гээд тоо зохиогоод хэлэх нь утгагүй биз дээ? 10-11 чадварлаг хүнийг 2-3 жил орчим цалинжуулах, ажлын хэрэгсэл, ажиллах нөхцөлөөр нь хангах, уулзалтуудад оролцох замын зардал буудал болон нутагтаа 1-2 удаа зохион байгуулах, юникодын техникийн хороонд асуудал дэвшүүлж хэлэлцүүлэх хураамж гэх мэт зардлууд л гарна шүү дээ. Энэ бүхнийг угаасаа төрөөс судлаад, үнэлээд төсөв тооцоогоо бодитой тодорхой гаргаад, хянаад явах нь ойлгомжтой. Угаасаа тэгж л явдаг байлгүй дээ. Зардал нь 0,5 км зардмал зам тавих мөнгөн дүнгээс бага л тусах болов уу гэж бодож байна.

Тэгвэл төсөв хөрөнгө нь шийдэгдлээ гэхэд 20 жил шийдэж чадаагүй асуудлаа 2 жилд шийдэж чадах уу?

-          Тэгээд яах юм? Ингээд хаях юм уу? Тэгээд л өнөө монгол хүн гайхалтай потенциалтай, ухаантай, чадалтай гэж өөрсдийгөө дөвийлгөөд өвөг дээдсээс өвлөж авсан 1000 жилийн түүхтэй бичгээ компьютерийн орчинд шийдэж чадахгүй эсвэл дүрсээр кодлоод ханз шиг болгочихъё гээд суугаад байх уу? Ний нуугүй хэлэхэд энэ асуудал дээр тууштай суусан хүн байхгүй. Болорсофт хэдийгээр цахим хэл шинжлэл гэж явдаг ч дээд түвшний буюу хиймэл оюун, хэлний боловсруулалт хийдэг болохоос ийм суурь асуудал руу тэр бүр ордоггүй. Монгол бичгийн анхны юникод фонтын алгоритмын хөгжүүлсэн major vendor гээд юникодын хорооны хурал зөвлөгөөнд уригддаг ч зардал хөрөнгөөс нь төвөгшөөгөөд тэр бүр оролцдоггүй. Гэхдээ олон улсын экспертүүдийн асуултуудад байнга хариулж, хаая нэг тааралдсан алдаа согогийг нь мэдээлсээр юникодын монголын блокийг хурдан тогтворжоосой гээд идэвхгүй харсаар ирсэн нь үнэн.

Хэн аливааг хүснэ тэр арга зам олдог, хэн аливааг үл хүснэ тэр шалтаг олдог гэж Willi Meurer хэлсэн байдаг байх аа. Хүсвэл хийж чадна аа.

Өвөр монголчууд маань зүгээр суугаагүй л байлгүй дээ, тэдний зүгээс ямар арга хэмжээ авч байгаа вэ?

-          Өвөр монголчууд маань их л хичээж ирлээ. Бараг 20 жил дангаараа энэ асуудлыг нухаад тогтворжуулж дийлэхгүй өнөөгийн нөхцөлд байдалд хүрээд буй. Өдгөө 2,3 хэсэг болон талцсан байдалтай байна. Гэхдээ бүх төсөв болон бодлого хятадын засгийн газраас гардаг гэдгийг мартаж болохгүй. Бидний мэдэхгүй олон л зовлон байдаг биз. Ямар ч гэсэн хятадын засгийн газраас анхаарч ирсний нотолгоо нь тэдний оруулж ирж буй энэ дүрсээр кодлох буюу ханз мэт болгох загвар. Бидний олон жилийн цалгар байдлаас болж үсэг үсгээр кодлох өнөөгийн загвараа ямар ч асуудалгүй болгож чадахгүй юм бол дүрсээр кодлох зарчмыг барьж батлахаа Юникодын Техникийн Хороо зарлачихлаа. Тиймээс бид тус хорооны 4 сарын хуралдаанаас өмнө өнөөгийн кодчиллын бүх асуудлыг шийдвэрлээд, дүрсээр кодчилохын эсрэг хангалттай нотолгоо гаргаж тайлбарлан харин өөрсдийн үсгээр кодлох сайжруулсан загвараа 8 сарын хуралдаанд хэлэлцүүлэх хүсэлт тавих хэрэгтэй. Энэ оны 8 сарын хуралдаанд юникодын 12 хувилбарт ямар зарчмаар орох нь батлагдчих байх. Тэр нь 2019 оноос эхлэн мөрдөгдөөд эхэлнэ.

Бид асуудлыг асуудал гэж харж нэг нэгнээ сонсож яаралтай арга хэмжээ авах л хэрэгтэй юм байна тийм үү?

-          Зөвийг сонсож дараа дараагийн ажлуудаа сайн бэлдэж хийх хэрэгтэй байна. Цус гарахгүй л болохоос энэ чинь өв соёлоо хадгалж үлдэх тулаан юм шүү дээ. Буу агсаж хилээ хамгаалж байж тусгаар улс тусгаар байдгаас арай өөр оюун санааны талбарт тулаан болоод байна л гэсэн үг. Эс бөгөөс бидний үе дараа үедээ, ер нь Монгол хэлэндээ эргэж төлж барахгүй их хор уршиг тохиож байхад “нүдээ аниад” өнгөрсөн хатуухнаар хэлбэл “гараа өргөн бууж өгсөн” үе болж үлдэх гээд байна шүү л гэж хэлье дээ.

Аргаа бараад ажлын хэсгийн 4 хүн Болорсофт дээр өнгөрсөн долоо хоногоос эхлэн сайн дураараа ажлынхаа зав чөлөөгөөр ажиллаж байна. Бид одоогоор 2018 оны 4 сарын 03-05-нд болох UTC-ийн хуралд бэлдэн тус байгууллагын хүсэлтээр графит загварыг судалж дуусаад фонетик загварын алдааг шүүгээд литратур, референцийг үүсгэн мэдээллийн археологи хийгээд сууж байна.

Төр засгийн эрх мэдэлтнүүд ойлгож яаралтай арга хэмжээ авахгүй бол энэ асуудал нэг мөр шийдэгдэх цаг хугацаа нь хором хормоор дөхөөд байгаа болохоор арга буюу үүнийг нийтэд дэлгэн тавьж олны анхааралд хүргэе гэж бодоод тантай ярилцаж суугаа минь энэ.

Өөр танд хэлэх зүйл байна уу?

-          За дандаа баахан асуудал яриад шүүмжилчихлээ, өөр арга байсангүй. Тиймээс ярилцлагаа эергээр төгсгөе. Юникодын хорооны архивыг ухаж байхад 1994-2002 оны хавьцаа Стандарт хэмжил зүйн төвийн дарга байсан Ж.Бавуусүрэн, стандартын хэлтсийн дарга О.Чилхаасүрэн нар энэ асуудалд маш их сэтгэл, хичээл зүтгэл гаргаж, онцгой анхаарал хандуулж ажиллаж байсныг олж мэдсэн бөгөөд тэдэнд талархаж байгаагаа илэрхийлье!

Munkherdene L.Dr280x500

Mонгол Улсын Ерөнхийлөгч Х.Баттулга 2017 оны 10 дугаар сарын 26-ны өдөр Ч.Хүрэлбаатарыг Засгийн газрын гишүүн-Сангийн сайдаар томилсон Улсын Их Хурлын 2017 оны 10 дугаар сарын 20-ны өдрийн 58 дугаар тогтоолын 1 дүгээр заалтын 6 дахь дэд заалтад хориг тавьсан явдал олны анхаарлыг татаж буй энэ үед хуульчид, улс төрчид байр сууриа илэрхийлсээр байна.

Тухайлбал доктор О.Мөнхсайхан “Парламентын засаглалтай улсад Ерөнхийлөгч Засгийн гарын бүрэлдэхүүнийг мэддэг байх ёсгүй” хэмээн байр сууриа илэрхийлсэн бол УИХ-ын гишүүн, Ардчилсан Намын бүлгийн дарга Д.Эрдэнэбат “Ерөнхийлөгчийн хоригийг хэн нэг хөндлөнгийн хүн шүүх эрхгүй” хэмээн мэдэгдээд байгаа юм.

Миний бие хуульч, судлаач хүний хувьд дээрх асуудлыг бүхий л төвшинд сайтар хэлэлцэх ёстой гэж үзэж байгаа бөгөөд сүүлийн жилүүдэд Монголын улс төр, засаглалын хэлбэрийн талаар судалгаа хийж буй доктор, профессор Л.Мөнх-Эрдэнэтэй онлайнаар холбогдон товч ярилцлага хийснээ үүгээр толилуулж байна. Ташрамд дурдахад Л.Мөнх-Эрдэнэ нь 2010 онд АНУ-ын Калифорнийн Их Сургуулиас эрхлэн гаргадаг “Asian Survey”сэтгүүлд “Монголын улс төрийн тогтолцооны өөрчлөлт: Хагас парламентын засаглалаас парламентын засаглалруу” нэртэй эрдэм шинжилгээний өгүүлэл хэвлүүлж байсан, эдүгээ ХБНГУ-ын Макс Планкийн Нийгмийн Антропологийн Хүрээлэнд зочин судлаачаар ажиллаж буй эрдэмтэн хүн юм.

-Ерөнхийлөгчийн хоригтой холбоотойгоор судлаач, мөн улс төрчдийн дунд маргаан үүслээ. Тэд голчлон засгийн газрын гишүүний томилгоон дээр хориг тавьж байсан жишиг байхгүй, мөн манай улс бол парламентын засаглалтай улс гэдгийг онцолж байх шиг?

Юуны түрүүнд дээрх хүмүүсийн илэрхийлсэн байр суурьтай нарийн сайн танилцаагүй. Чухам ямар байр суурь илэрхийлснийг нь тодорхой мэдэхгүй, тиймээс тэдний байр суурийн талаар санал бодол илэрхийлэх боломжгүй. Харин жиргээнээс тэдгээр мөрүүдийг олж харсан. Гэхдээ нэгэнт Үндсэн хуулийн заалт яригдаж байгаа учир энэ бол хуулийн засаглалын тухай асуудал. Үндсэн хуулинд Ерөнхийлөгчид ямар эрх мэдэл (бас үүрэг гэж ойлгож болно)олгосон байна түүнийг л баримтална. Энэ нь хэн нэгэн болон хэсэг бүлгийн үзэл бодолтой нийцэхгүй байж болно. Чухам нийгэмд өөр өөр эрх ашиг, сонирхол, үзэл бодлууд байнга байдаг учир түүнээс үүдсэн зөрчил, маргааныг зохицуулахын тулд хууль гэж байдаг нь хэн бүхэнд ойлгомжтой. Нөгөө талаар, парламентын эсвэл ерөнхийлөгчийн засаглал гэж ярьж байгаа нь судалгааны, эсвэл номын ангилал. Мөн парламентын, ерөнхийлөгчийн гэсэн хоёрхон ангилалаар харах нь учир дутагдалтай. Судлаачид оршин байгаа засаглалын системүүдийг парламентын, ерөнхийлөгчийн, хагас эсвэл супер ерөнхийлөгчийн гэсэн үндсэн 3 том ангилалд хуваадаг. Эдгээрийг дотор нь дэд ангилалуудад хуваах нь ч бий. Миний бие Монголын засаглалын системийн үндсэн дээр онолын хувьд хагас парламентын гэсэн ангилал ч байж болох юм байна гэсэн санал дэвшүүлсэн. Гэхдээ Монголын тогтолцоо нь оршин байгаа ерөнхий 3 ангилалын хүрээнд авч үзвэл хагас ерөнхийлөгчийн ангилалд илүү ойрхон. Роберт Элжий нараас эхлээд олон улсын олон судлаачид Монголын системийг хагас ерөнхийлөгчийн засаглалд оруулдаг. Учир нь Монгол улсын ерөнхийлөгч нь бүх нийтийн өрсөлдөөнт сонгуулиар олонхийн саналаар сонгогддог бөгөөд Засгийн газрыг байгуулахад оролцоотой буюу Ерөнхий сайдын нэрийг УИХ-д оруулах (өмнө нь зөвшилцөх эрхтэй байсан), Засгийн газарт чиглэл өгөх, болон УИХ-ын баталсан хууль, бусад шийдвэрт бүхэлд нь буюу зарим хэсэгт нь хориг тавих зэрэг эрхтэй. Хагас ерөнхийлөгчийн гэдэг ангилалыг анх тодорхойлсон Маурис Дювержэр 1) Ерөнхийлөгч нь бүх нийтийн сонгуулиар сонгогддог бөгөөд 2) нилээд их эрх мэдэлтэй (quite considerabl powers) байхын дээр 3) парламентын дэмжлэгээс хамааралтай ерөнхий сайд гүйцэтгэх эрх мэдлийг хэрэгжүүлж байвал тухайн систем нь хагас ерөнхийлөгчийн засаглал болно гэж тодорхойлсон байдаг. Тиймээс судлаачид манай системийг энэ тогтолцоонд хамааруулдаг. Ямар ч байсан манай системийг парламентын гэж үзэх нь учир дутагдалтай. Өөр нэг зарчмын шинжтэй асуудал бол Ерөнхийлөгчид Үндсэн хуулиар эрх нь олгогдчихсон байхадонол номын ангилал баримтлан энэ тогтолцоо ийм (энэ тохиолдолд парламентын) систем учир ийм, тийм байх ёсгүй (энэ асуудал дээр хориг тавьж болохгүй) гэх нь амьдралыг номон, онолд буюу хуулийг онол номонд тааруулах гээд байгаа хэрэг. Зүй нь тухайн оршин байгаа зүйл, систем хэрхэн ажиллаж байгааг судлаж, түүнийхээ үндсэн дээр онол, номоо баяжуулах нь академик судалгааны зарчим болов уу. Мэдээж бодлогын судалгаа бол өөр. Тодорхой үнэт зүйлсийг баримтлаад түүндээ хүрэх арга зам, зөвлөмжийг гаргадаг. Жишээлбэл, парламентын засаглал байгуулах гэж байгаад мэргэжилтнүүдээр бодлогын судалгаа хийлгээд Ерөнхийлөгчид ийм хориг тавих эрх олгож болох уу, үгүй юу гэвэл дээрх шиг санал, зөвөлгөө илэрхийлэх нь мэдээж. Харин энэ тохиолдол дээр бид хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа Үндсэн хуулийн тухай ярьж байна. Тиймээс онол, ном энд хамаагүй.

Үүнтэй холбоотойгоор яригдах өөр нэг асуудал бол улс төрийн соёл, уламжлалын тухай асуудал. Тухайлбал, өмнөх Ерөнхийлөгчид ийм хориг тавьж байгаагүй гэдэг үндэслэгээ. Улс төрийн соёл, уламжлал тухайн улс төрийн системийн, энд яригдаж байгаа асуудал дээр бол, тухайн үндсэн хуулийн үйлчлэх явцад, уг системийн институцууд олгогдсон эрх, мэдлүүдээ хэрхэн хэрэглэхээс үүдэн хувьсаж өөрчлөгдөж байдаг зүйл.Соёл, уламжлал гэдэг нь тогтчихсон, царцчихсан юм огт биш. Хоригийн асуудал болон Ерөнхийлөгчийн Засгийн газрыг байгуулахад оролцох оролцооны тухай асуудлыг авч үзвэл хориг тавьж байсан уламжлал байхгүй гэдэг нь нэг талаар харвал үнэн. Гэхдээ нөгөө талаас харвал, тэр тусмаа Монголыг парламентын систем гэж үзэж байгаа нөхцөлд энэ нь яг ч тийм биш. Тухайлбал, Н. Багабанди зөвшилцөх эрхээ айхтар хэрэглэж нэг сайд байтугай Засгийн газрыг байгуулах болож олгохгүй 7-8 сар болгож байсан. Дараагаар нь Засгийн газрын сайд нарыг нь бараг өөрөө шилж сонгох ч юм болж байсан. Тэр үед хүмүүс мөн л парламентын системд ийм байж ёсгүй гэж маргацгааж л байсан. Гэхдээ хууль бол хууль шүү дээ. Хэрвээ Монголын тогтолцоо парламентын систем байсан бол Н. Багабандид тийм эрх байхгүй байх байсан болж таарна. Тиймээс Монгол угаасаа парламентын засаглал байсан, 1999/2000 оны нэмэлт өөрчлөлтөөр парламентын засаглалыг улам бэхжүүлсэн гэдэг үзлийг баримталбал Н. Багабанди ЗГ-ыг байгуулахад хэрэг дээрээ хориг тавьж байсан хэрэг болно.

Үгүй ээ, 1999/2000 оны нэмэлт өөрчлөлтөөс өмнө Монгол парламентын систем байгаагүй гэвэл 7 нэмэлт өөрчлөлт нь Монголын засаглалын системийг бүхэлд нь халсан өөрчлөлт болно. 1999 оны нэмэлт өөрчлөлтийг Үндсэн Хуулийн Цэц хүчингүй гэсэн учир 2000 онд МАХН-ын (одоогийн МАН) 72 суудалтай парламент тэдгээр нэмэлт өөрчлөлтүүдийг дахин баталсан санагдаж байна. Үүнтэй холбоотойгоор ҮХЦ уг нэмэлт өөрчлөлтүүдийг Үндсэн хуулийн бус гэж дүгнэлт гаргасаар байтал нэг нам хэт давамгайлсан жирийн парламент хуульчлах нь зөв үү гэж маргах хүмүүс ч байдаг. Үнэхээр ч Үндсэн Хуулийг аль нэг дийлэнх олонх болсон нам, эвсэл дураараа өөрчлөөд байж болох уу гэдэг бол ноцтой бодох ёстой асуудал. Гэвч Үндсэн хуулинд УИХ-д Үндсэн хуулинд нэмэлт өөрчлөлт оруулах эрх олгосон нь үнэн.

Мөн Үндсэн хуулийн заалт болон Н.Багабандийн зөвшилцөх эрхээ хэрэгжүүлж байсан уламжлалаас улбаалаад манай улс төрийн соёлд Ерөнхий сайд, сайд нарыг Ерөнхийлөгчтэй зөвшилцөх уламжлал тогтсон нь анзаарагддаг.Тиймээс Ерөнхийлөгчийн хоригийг улс төрийн соёл, уламжлал цаашид хөгжиж байна гэж харах нь илүү оновчтой болов уу.   

-Уучлаарай, та онол чухал биш гэж хэлэх гээд байна уу?

Үгүй. Харин оршин байгаа хуулиар зохицуулагдсан институци хоорондын харилцаа, өрнөн буй улс төрийн соёл, уламжлалыг онол, номын ангиллаар засах, жолоодох гэх нь зохисгүй зүйл гэдгийг онцолж байна. Жишээ татая л даа. Австрийн улс төрийн систем манайхтай төстэй. Холбооны канцлер нь Засгийн газраа тэргүүлдэг бол бүх нийтээс сонггоддог Ерөнхийлөгчтэй. Ерөнхийлөгч нь үндсэн хуулиараа канцлер болон засгийн газрын гишүүдийн томилгоонд оролцоотой, дээд шүүх, арми зэрэг олон албан тушаалтныг томилох эрхтэй. Гэхдээ дэлхийн II дайнаас хойш, Австри парламентын систем шиг ажиллаж ирсэн. Гэтэл өнгөрсөн онд болсон ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үр дүнг шүүх нь хүчингүй болгож, уг санал хураалтанд маш амжилттай оролцсон Эрх Чөлөөний намаас нэр дэвшигч Норберт Хофер дахин сонгуульд өнөөгийн ерөнхийлөгч Александер Беллентэй өрсөлдөж ойрхон ялагдсан. Хэрвээ Норберт Хофер ялсанбол Үндсэн хуулиар олгодсон эрх мэдлүүдээ хэрэгжүүлж Эрх чөлөөний нам засгийн эрхийг авах боломжтой байсан. Энэ нь II дайнаас хойш тогтсон Австрийн улс төрийн соёл, уламжлалаас ихээхэн өөр байх нь ойлгомжтой байсан. Энэ юуг харуулж байна вэ гэхлээр улс төрийн соёл, уламжлал хүчтэй ч эцсийн эцэст хууль засаглах болно гэдгийг л харуулж байгаа юм. Чухам энэ л учир өнөөгийн манай улсад болж буй үйл явдал бол үндсэн хуулийн зохицуулалтын дагуу явж байгаа процесс гэж ойлгож байна.

-Ерөнхийлөгч Засгийн газрын бүрэлдэхүүнийг мэддэг байх ёсгүй хэмээхийн тухайд?

Үндсэн хуулиар УИХ-ын сонгуулийн үр дүнгээр Засгийн Газар байгуулагддаг. Гэхдээ Ерөнхий сайд, Засгийн Газрын бүрэлдэхүүнийг томилоход ерөнхийлөгчтэй зөвшилцөж байна. Энэ нь Ерөнхий сайд, засгийн газрын бүрэлдэхүүнийг томилоход оролцож байгаа оролцоо биш үү? 1999/2000 ондоруулсан нэмэлт өөрчлөлтөөс өмнө энэ оролцоо шийдвэрлэх учир холбогдолтой байсан.Ямар ч байсан үндсэн хуулийг боловсруулсан, баталсан хүмүүс Ерөнхийлөгчийг энэхүү процесст оролцоотой байх ёстой гэж үзсэннь илэрхий. Нэмэлтөөрчлөлтийн дараа ч Ерөнхийлөгч Ерөнхий сайдын нэрийг УИХ-д оруулах эрхтэй. Энэ нь тун мэдэгдэхүйц эрх. Мэдээж 65 суудалтай олонх байхад энэ болон хориг тавих эрх тийм ч үр дүнтэй эрх мэдэл биш байж болох. Харин парламентын бүтэц өөр байгаад, Ерөнхийлөгчийн нам болон түүний бодлогыг дэмждэг гишүүд олонх, эсвэл мэдэгдэхүйц цөөнх байвал асуудал тун өөр болж хувирна. Үндсэн хуулийн энэ тогтолцоо оршин байгаа үед, түүнд заагдсан эрх мэдэл, үүргүүд үйлчилсээр л байх болно. Энэ бол факт. Мэдээж судлаачид болон бусад хүмүүс ёстой, ёсгүй гэж байр сууриа илэрхийлэх нь ойлгомжтой, тэгэх нь ч тэдний эрх чөлөө. Гэхдээ оршин байгаа хуулийн заалт, түүнээс улбаалан улс төрийн соёл, уламжлал хэрхэн тогтож, хувирч, өөрчлөгдөж байгааг харах бол өөр хэрэг. Ямар ч байсан, хүссэн ч эс хүссэн ч, оршин байгаа үндсэн хуулиар олгогдсон эрхүүдийг нь харвал Ерөнхийлөгч Засгийн Газрыг байгуулахад оролцоотой, харин тэр оролцоо ямар хэмжээнд байх нь УИХ-ын бүтцээс хамааралтай.

-Ер нь таныхаар Монгол Улс засаглалын ямар хэлбэртэй улс вэ?

Миний хувьд Монголын системийг хагас ерөнхийлөгчийн гэхээсээ илүү хагас парламентын гэж ангилах нь илүү оновчтой гэж үзэж“Asian survey”сэтгүүлд хэвлүүлсэн өгүүлэлдээ хагас парламентын гэдэг нэр томьёог хэрэглэсэн. Гэхдээ дээр хэлсэнчлэн одоогоор нийтээр баримталдаг ангилалд тийм ангилал байхгүй. Хагас парламентын гэдэг санаа хэрэгтэй эсэх, хүлээн зөвшөөрөгдөх эсэх нь улс төрийн системүүдийн хувьсал, өөрчлөлт болон цаашдын судалгаанаас хамаарах зүйл. Судалгааны ангилалууд байсан, болон одоо үйлчилж байгаа болон ирээдүйд бүтээгдэх үндсэн хуулиудаас л хамааран өөрчлөгдөнө гэж боддог. Монголынхыг хагас ерөнхийлөгчийн засаглалд хамааруулахад, ялангуяа, түүний биелэл болсон Францынхтай харьцуулахад Монголын Ерөнхийлөгчийн эрх харьцангуй хомс. Францын Ерөнхийлөгч нь Ерөнхий сайдаа томилдог төдийгүй, би зөв санаж байгаа бол Засгийн газрын хуралдаанаа ч даргалдаг. Гэхдээ ЗГ-ийн оршин тогтнох эсэх нь парламентын олонх буюу дэмжлэгээс хамаардаг. Тиймээс Ерөнхийлөгч нь парламентад олонх болж байгаа намын лидерийг Ерөнхий сайдаар томилоход хүрдэг. Ерөнхийлөгчийн сөрөг нам парламентын олонх байвал тэр намын хүн Ерөнхий сайд болдог. Үүнийг нь зэрэгцэн орших гэж нэрэлдэг. Харин манайх бол тийм биш. Ерөнхийлөгчийн Засгийн газрыг байгуулахад оролцох оролцоо нь “шүүлтүүрийн” төдий байдаг бөгөөд, ЗГ-ийг УИХ байгуулдаг, огцруулдаг. Ялангуяа нэмэлт өөрчлөлтөөр Ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл ихээхэн танагдсан. Тиймээс, Францынх шиг Ерөнхийлөгчийн эрх мэдэл хугаслагдсан бус харин УИХ-ын сонголт нь Ерөнхийлөгчийн “шүүлтүүрээр” орж, энэ утгаараа УИХ-ын эрх мэдэл хугаслагддаг систем.  Тиймээс л хагас парламентын гэдэг нэр томьёог санал болгосон хэрэг. Гэтэл нөгөө талд, зарим судлаачид Франц, Оросын зэрэг системийг хагас ерөнхийлөгчийн гэхээсээ илүү супер ерөнхийлөгчийн гэх нь оновчтой гэх нь ч бий.

-Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн институтын талаар?

Бүх нийтийн өрсөлдөөнт сонгуулиар олонхийн саналаар, тогтсон хугацаагаар сонгогддог учир манай улс төрийн системд хамгийн том мандаттай институц бол ерөнхийлөгч. Мөн нэг хүнд буюу нэг саналд энэ бүх эрх мэдэл өгөгдсөн учир маш хүчирхэг байх ч боломжтой институц.

Энд ерөнхийлөгчийн сонгуулийн учир холбогдолыг ардчилалын зарчимтай холбон тэмдэглэмээр байна. Юуны түрүүнд ард түмэн бүх нийтээрээ Ерөнхийлөгчийг сонгодог нь ард олонд олгосон, эсвэл ард түмэн уг эрхийг олж авсан нь маш том ардчилсан эрх, эрх чөлөө. Үүнээс бид хэзээ ч ухарч болохгүй гэж боддог. Нөгөө талаар бүхард түмнээс,өрсөлдөөнт сонгуулиар, олонхийн саналаар сонгогддогнь энэ институцийг манай төрийн тогтолцооны хамгийн өндөр мандаттай институц болгодог.Түүний сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрийгаливаа сонгуулийн мөрийн хөтөлбөрийн нэгэн адилард түмний хүсэл зоригийн илрэл эсвэл ард түмний өөрсддөө сонгосон бодлогогэж харах нь зүйтэй.Нөгөө талаар, сонгогчдын олонх нь түүнийг сонгоно гэдэг нь түүниймөрийн хөтөлбөрийг дэмжиж,мөрийн хөтөлбөрөө хэрэгжүүлэх мандатыг, эрхийг түүнд олгож, бас итгэж, даалгаж байна гэсэн үг. Тиймээс Ерөнхийлөгч мөрийн хөтөлбөрөө хэрэгжүүлэх мандаттай, үүрэгтэй. Харин түүнд нь нийцсэн эрх мэдэл олгогдсон уу үгүй юу гэдэг нь Үндсэн хуулийн ч, улс төрийн ч асуудал. Үүнээс үүдээд, нэг талаас, өндөр амлалт, мандат, үүрэг даалгавар, нөгөө талаас, олгогдсон эрх мэдлийн хомсддогоос үүдэлтэй их зөрчил үүсч, үүнээс болоод улс орон ихээхэн хямралт байдалд ордог. Үүнийг бид өнгөрсөн хугацаанд хангалттай туулсан. Гэхдээ, ямар ч байсан одоогийн манай Үндсэн хуулиар түүнд ЗГ-ыг байгуулахад оролцоо, болон ЗГ-т чиглэл өгөх, хууль санаачлах, хориг тавих болон бас бус эрх бий. Гэтэл Ерөнхийлөгчийн хууль санаачлах, ЗГ-т чиглэл өгөх зэрэг эрхийг хасах тухай асуудал хөндөгдөж байх шиг. Хэрвээ тийм өөрчлөлт хийгдвэл Ерөнхийлөгч яаж мөрийн хөтөлбөрөө, амлалтаа, мандатаа хэрэгжүүлэх вэ гэдэг асуудал тавигдана. Нэгэнт мөрийн хөтөлбөрийг нь ард түмэн дэмжсэн учир түүний мөрийн хөтөлбөрийг ард түмний сонгосон мөрийн хөтөлбөр гэж харах нь зүйн хэрэг. Тиймээс Ерөнхийлөгчийн эрхийг хасах гэдэг нь ард түмний эрхийг хасаж,тэдний хүссэн бодлого, явах гэсэн чиглэлийг боомилж байгаа хэрэг гэж ойлгож болно. Энэ ардчилсан зарчимд нийцэх үү? Нөгөө талаар нэг тойрог, өөрөөр хэлбэл, хэдэн сум эсвэл дүүргээс 5-10 мянган хүний саналаар сонгогдсон УИХ-ын гишүүн хууль санаачлах эрхтэй байхад, орон даяар нийт ард түмний олонхийн саналаар сонгогдсон Ерөнхийлөгч хууль санаачлах эрхгүй байх нь ардчилсан ёсонд нийцэх үү?

Товчхон хэлэхэд өндөр мандат, өндөр даалгавартай бол түүнд нь нийцсэн эрх мэдэл байх ёстой. Одоо бол өндөр мандат, даалгавар, хүлээлт ба хомс эрх мэдлээс үүдэлтэй хямрал байнга үүсдэг. Үүнийг бид Үндсэн хуулиараа засах ёстой. Харин энэ засварыг Ерөнхийлөгчийн эрхийг хасах, эсвэл ард түмний сонгох эрхийг хураах замаар бус харин манай нийгмийн дийлэнх баритлах хандлагатай байдаг засаглалын эрх мэдлийг хуваагаад зогсохгүй, салгах замаар шийдэх ёстой гэж боддог. Тиймээс миний бие АНУ ын засаглалын системийн үндэс болсон засаглалыг салгах, харилцан хазаарлан тэнцвэржүүлэх зарчимыг илүүд үздэгээ өмнө нь ч илэрхийлж байсан. Тэр бол Ерөнхийлөгчийн засаглалын гэдэг систем. Гэхдээ Ерөнхийлөгчийн гэдэг ангилалд багтдаг янз бүрийн системийг биш, зөвхөн АНУ-ын системийг хэлж байгаа юм. Парламентын гэдэг засаглал бол тэр өөр зарчим дээр үндэслэгдсэн, засаглалыг хуваадаг ч салгаж, харилцан бие биенийг нь хазаарлаж, тэнцвэржүүлдэг систем биш. Парламентын систем нь нэг улс төрийн хүчин, нэг нам, намын боссууд, намын лидерийн гарт бүх эрх мэдлийг төвлөрүүлдэг систем. Энэ хоёр системийн талаар би өмнө нь үзэл бодлоо нэгэнт илэрхийлсэн. “Тэргүүнгүй төр, лидергүй нам, тогтворгүй улс төр”, “Парламентынх уу эсвэл Ерөнхийлөгчийнх үү?” гэх мэт хэд хэдэн цуврал нийтлэлүүд вэбсайтууд дээр байх ёстой. Тэдгээрээс дэлгэрүүлээд харж болох байх гэж найдаж байна.

О.Алтангэрэл

source: http://www.shuud.mn/content/read/490321.htm

 

------------------------
Бусад нийтлэлүүд:

Германы Шлесвиг Холштайн муж улсын Килийн анагаах ухааны их сургуулийн эмнэлгийн мэс засалч (цахим өртөөч - Цахим өртөө веб сайтын нийтлэгч нэмэв) Т.Тэрбиштэй ярилцлаа. Ханноверийн их сургуульд докторын зэрэг хамгаалсан энэ эрхэм ажлын гараагаа Пилхмаерийн нэрэмжит эрхтэн шилжүүлэн суулгах төвөөс эхэлжээ.

Тэрбээр мэс засалчаас гадна эрүүл мэндийн улс төр - менежмент, эдийн засаг судлаач мэргэжилтэй.

-Та их сургуулийн эмнэлэгт ажилладаг. Монголын АШУҮИС Япон улсын дэмжлэгээр 2018 онд их сургуулийн эмнэлэгтэй болохоор зорьж буй.

Анагаахын сургууль дэргэдээ эмнэлэгтэй байх нь ямар ач холбогдолтой вэ?

-Монголд эмнэлгийн үйлчилгээ нь сумын, аймаг дүүргийн, нэгдсэн төвүүд болон нарийн мэргэжлийн төрөлжсөн клиникүүд гэсэн гурван шатлалтай байдаг. Харин өндөр хөгжилтэй орнууд дөрөвдүгээр шатлалын буюу их сургуулийн эмнэлэгтэй.

Энэ нь эмнэлэг, судалгааны хүрээлэнгүүд, сургууль гэсэн бүтэцтэй. Өөрөөр хэлбэл, нэг цэгт анагаах ухааны сүүлийн үеийн бүхий л оношилгоо, эмчилгээг хийдэг, эрх зүйн тусгай статустай стратегийн объект юм.

Санхүүжилтийн давуу эрхүүдтэй байдаг тул зарим оронд Өндөр технологийн анагаах ухааны парк болтлоо хөгжсөн байдаг. Чухам ийм л эмнэлэгт анагаах ухааны ололт амжилтыг судалж, нэвтрүүлдэг. Ховор тохиолдох хүнд өвчин, хавдар болон эрхтэн шилжүүлэн суулгах гээд анагаахын шинжлэх ухааны хүчийг сорих бүх зүйлээ нэг газарт төвлөрүүлж, эдийн засгийн хүнд энэ үед үр ашигтай зөв хөрөнгө оруулалт хийх шаардлагатай байна.

Бүтцийн шинэчлэл хийх цаг иржээ. Монголд төрийн бодлогын түвшинд шийдвэрээ зөв гаргадаг ч харамсалтай нь гүйцэтгэл дээрээ алддаг. Чанаргүй, хагас, дутуу, стандарт бус хийсэн ажил нь эргээд шүүмжлэл дагуулдаг.

Тиймээс одоо барьж байгаа их сургуулийн эмнэлэгтээ олон улсын стандартыг судлан нэвтрүүлж, гол шинж чанарыг нь тусгах ёстой. Засгийн газар, БСШУСЯ, ЭМЯ , АШУҮИС үүнд маш их анхаарал тавих хэрэгтэй. Миний бодлоор гуравдугаар шатлалын зарим эмнэлэг, төслүүдийг их сургуулийн эмнэлэгтээ нэгтгээд нэг цогц болгох нь зүйтэй.

Terbish2

 -Зарим эмнэлэг, төслүүдийг нэгтгэх амаргүй байх?

-Аливаа хөгжилд зөв бүтэц, эмх цэгц гол цөм нь. Герман болон япончуудаас бид үүнийг л авмаар байгаа юм. Монголын эрүүл мэндийн салбарт эв нэгдэл, сахилга бат үгүйлэгдэж буй.

Жишээ нь, Улсын I төв эмнэлэгт элэг, бөөр шилжүүлэн суулгах төсөл хэрэгжиж байхад Хавдар судлалын үндэсний төв элэг шилжүүлнэ гэсэн шийдвэр гаргасан. Гуравхан сая хүн амтай манайх шиг оронд эрхтэн шилжүүлэх төв нэг байхад хангалттай. Улсын эдийн засаг хүнд үед хоёр эмнэлэгт ийм их хөрөнгө зарцуулах нь дэндүү үрэлгэн.

Ер нь өдийг хүртэл Зөвлөлт холбоот улсын эрүүл мэндийн системийн бүтэц Монголд бөх оршсоор л. Хоцрогдсон эмнэлгүүд нь бүгд өргөтгөл бариад эхэлчихсэн. Тал талд хөрөнгө оруулалт шаардсан, дуусдаггүй хэдэн барилга байсаар. Тэгээд дээрээс нь бүгд адил “алим” үйлдвэрлээд хоорондоо өрсөлдөөд байвал эмнэлгүүдийн эдийн засаг дийлэхгүй. Тиймээс нэг дор бүхнийг хийдэг их сургуулийн эмнэлэгтээ том хөрөнгө оруулах нь үр ашигтай.

Их сургуулийн эмнэлэгт анагаахын бүх салбар төвлөрөх ёстой учир Улсын I болон III төв эмнэлэг, Хавдар судлалын үндэсний төв зэрэг нь бүрэн нэгдэхгүй юм аа гэхэд чиглэл бүрээс хэсэгчлэн авч, дээр дурдсан эрхтэн шилжүүлэн суулгах зэрэг том төслүүдээ нэг газар төвлөрүүлэх боломжтой юм.

Мэдээж эмнэлгүүдийг нэгтгэх нь эмнэлгийн менежер, мэргэжлийн хүний ажил. Түүнээс биш, Төрийн тусгай алба хаагчдын эмнэлгийг Цэргийн төв эмнэлэгтэй нэгтгэхийг оролдсон шиг хийх гэвэл хийгээгүй нь дээр.

Харамсалтай нь, эмнэлэг нэгтгэх энгийн менежментийн мэдлэг, наад захын ойлголтгүй хүмүүс дээрх үйл явцыг гүйцэтгэж байсан. Тиймээс шийдвэр нь зөв ч гүйцэтгэл дээрээ алдаад бүтээгүй.

-Их сургуулийн эмнэлэгт, нэг цэгт бүх өвчнийг эмчлэх тухай та ярилаа. Үүнийг товч тайлбарлаач?

-Мэдээж өвчтөн бүр их сургуулийн эмнэлэгт эмчлүүлэх шаардлагагүй. Жишээ нь, ясны гэмтэлтэй хүн гэмтлийн эмнэлэгт эмчлүүлэхэд хангалттай. Харин маш хүнд хавсарсан политравматай, зүрх болон хэвлийн мэсний хүнд гэмтэлтэйн дээр тархины болон ясны гэмтэл хавсарсан бол дан ганц гэмтлийн эмч үзэх нь хангалтгүй.

Зүрх судас, хэвлий, мэдрэлийн мэс засалчдын баг хэрэгтэй болдог. Өөр нэг жишээ хэлэхэд, одоо эрхтэн шилжүүлэх мэс заслын дараа зүрхний инфаркт, уушгины артерийн эмболи, цөсний замын нарийсал гэх мэт хүндрэл гарахад шилжүүлэн суулгасан эмнэлэгт нь эмчлэх бүтэц нэгж, боловсон хүчин, хүчин чадал нь хүрэхгүй байна шүү дээ.

Монголд өнөөдөр оношийг нь нэг газар, мэс заслыг нь өөр эмнэлэгт, хүндэрвэл бас нэг төвд шилжүүлэх гэх мэтээр өвчтөнийг чирэгдүүлж байна. Тиймээс л би Их сургуулийн эмнэлэг хэрэгтэй гэж яриад байгаа юм. Монголчууд ихэвчлэн Сөүлийн Анагаах ухааны их сургуулийн эмнэлэг, Солонгосын анагаах ухааны их сургуулийн “Анам” госпитал гэх мэт тус улсын их сургуулийн эмнэлэг, түүний харьяа эмнэлгээр эмчлүүлдэг. Энэ бол бодох асуудал.

Тиймээс монголчууд бидэнд Сөүлийн Анагаах ухааны их сургуулийн эмнэлэг шиг, Германы “Charite”, Америкийн UCLA шиг дөрөвдүгээр шатлалын бүтэц шаардлагатай. Дэлхийн жишиг болсон зүйлийг монголчилж болохгүй шүү дээ.

Terbish3

-Донорын тухай хуулийн шинэчилсэн найруулгыг УИХ-аар удахгүй хэлэлцэх гэж байна. Та хуульд санал дэвшүүлж байгаа гэсэн үү?

-Энэ салбарт гадаадад ажилладаг мэргэжилтний хувьд бүх талаас нь тусалж дэмжихэд бэлэн гэдгээ юуны өмнө илэрхийлье. Саналаа ЭМЯ болон УИХ-ын Нийгмийн бодлогын байнгын хороонд өргөн бариад байна. Хэрхэн тусгагдахыг харж л сууна. Иргэн бүрийн эрх ашиг хөндсөн энэ хуулийг бид маш нарийн боловсруулах хэрэгтэй.

Эрхтэн шилжүүлэн суулгах шаардлагатай өвчтөний тоо жилээс жилд олширч буй учраас үүнийг ердийн эмчилгээний арга болтол нь нутагшуулах зайлшгүй шаардлага тулгараад байна. Маш нарийн зохицуулалттай анагаахын энэ салбар тусгай эрх зүй, эдийн засгийн бүтэц шаарддаг. Олон санал дэвшүүлж байгаа. Заримаас нь дурдвал:

I.Монгол Улс зөвхөн тархины үхэлтэй цогцосноос эрхтэн авахыг зөвшөөрдөг байсан. Зүрх нь анхдагч байдлаар зогсож өөд болсон хүнээс эрхтэн авах боломжийг энэ хуулиар бүрдүүлэхийг санал болгосон. Энэхүү төрлийг нэвтрүүлснээр зарим орон донорынхоо цар хүрээг 25-35 хувиар нэмэгдүүлсэн байдаг.

II.Зөвхөн төрөл садан, гэр бүлийн гишүүд донор болохоос гадна донорын сан байгуулж, солбилцож донор болох тогтолцоог нэвтрүүлэх саналтай байгаа.

III.Хуулийн дагуу, 24 цагийн үйл ажиллагаатай Эрхтэн зохицуулах алба байгуулах юм. Энэ алба нь эрхтэн авах, тээвэрлэх, хуваарилах үйл ажиллагааг хариуцна гэсэн үг. Ялангуяа, монголчууд эрхтэн хуваарилах тал дээр туршлагагүй, нөгөө талаас ёс зүйн гажуудал, хээл хахуулийн индекс өндөртэй орон учир бид эхний үедээ олон улсын мэргэжлийн байгууллагатай хамтран ажиллахыг хуулиар зөвшөөрөх нь зөв.

IV.Эрхтэний наймаа хийсэн, хахууль авсан, Донорын туухай хууль зөрчсөн тохиолдолд хүлээлгэх хариуцлага нь тусдаа, Эрүүгийн хуулиар зохицуулна гэж хэт ерөнхий байгааг засаж Донорын тухай хуулийг зөрчсөн үед тус хуулиар, эрүүгийн шинжтэй бусад зөрчлийг нарийвчлан Эрүүгийн хуульд тусгах нь зүйтэй.

Мөн эрхтэн авдаг, тээвэрлэдэг, суулгадаг эмнэлгийн тус бүрийн стандарт, гадаадаас эрхтэн яаралтай авч байх “High urgency” хөтөлбөр зэргийг хуульд тусгахыг санал болгоод байгаа. Бүгдийг энд ярих боломжгүй юм.

-Тархи нь үхэжсэн нэг донор найман хүний амь аврах боломжтой гэдэг.

Гэвч эрхтэнийг нь авчихвал дараа төрөлдөө согогтой төрнө гэх мухар сүсгээс болж гэр бүлийнхэн нь зөвшөөрдөггүй. Нийгмийн сэтгэл зүйг яаж өөрчлөх вэ?

-Өндөр хөгжилтэй орнууд ийм эмчилгээг бүгд хэрэгжүүлдэг. Монголчуудын олонх нь буддын шашинтай. 2007 онд Хамбург хотод зохион байгуулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлын үеэр XIV Далай лам эрхтэн шилжүүлэн суулгах мэс заслыг буддын шашин бүрэн хүлээн зөвшөөрч, дэмжиж буйг илэрхийлсэн.

Мөн 2016 онд Монголд айлчлахдаа “Mind and life” эрдэм шинжилгээний хэлэлцүүлгийн үеэр “Буяны зорилгоор үйлдэж байгаа бүх зүйлийг, тэр дундаа эрхтэн шилжүүлэн суулгах анагаах ухааныг буддизм дэмждэг” гэж айлдсан. Гэвч монголчуудад энэ талын мэдлэг, ойлголт хомс байна.

Энэ хуулийг батлахтай зэрэгцээд донор гэж хэн бэ, ямар хүнээс эрхтэн авах боломжтой, эрхтэн авах болон хуваарилах гэж юуг хэлдэг талаар олон нийтэд танилцуулга тараан, баримтат кино үзүүлж, ток шоу зохион байгуулах зэргээр цогц мэдээлэл хүргэх хэрэгтэй.

-Түрүүн та солбилцох донорын тогтолцоо нэвтрүүлэх саналтай байгаа гэсэн. Үүний давуу тал юу вэ?

-Шилжүүлэн суулгасан аливаа эрхтэн эзэндээ аль болох хүндрэлгүй олон жил “ажиллах” ёстой. Үүнд цусны бүлэг болон эдийн зохицол маш чухал үүрэгтэй.

Тухайлбал, бөөрний дутагдалтай өвчтөнд гэрийнхэн нь донор болъё гэхээр цусны бүлэг нь таарахгүй, удам зүйн зохицлын хувьд нийцэхгүйгээс эрхтэн шилжүүлэн суулгах боломж хязгаарлагддаг. Ийм асуудалтай гэр бүл Монголд хэдэн зуугаараа бий.

Тэгэхээр эрхтэн шилжүүлэн суулгах шаардлагатай өвчтөнүүдэд донор болох хүсэлтэй гэр бүлийн гишүүдээс донорын сан бүрдүүлэх хэрэгтэй. Ингэснээр өөр өөр өвчтөний гэр бүлийнхний эрхтэн бусдынхдаа таарах тохиолдолд солбилцох журмаар тусална. Мөн гаднынхантай хамтарсан донорын сан бий болгох боломж бий.

-Бусад улс эрхтэний наймаанаас сэргийлэхийн тулд хэрхдэг бол?

-Европын холбооны орон бүр эрхтэн шилжүүлэн суулгах нийгэмлэгтэй. Ийм байгууллагууд зөвхөн эрхтэн авах, тээвэрлэх ажлыг хариуцдаг. Харин хуваарилах асуудлыг Голланд улсад байдаг Евротрансплант төрийн бус байгууллага хариуцдаг.

Өөрөөр хэлбэл, ашиг сонирхлын зөрчилгүй байгууллагууд эрхтэнийг авах, тээвэрлэх, хуваарилах ажлыг хариуцсанаар авлига, хууль бус наймаанаас урьдчилан сэргийлж чаддаг. Ямар өвчтөнд эхэлж эрхтэн суулгах вэ гэдгийг компьютерийн программ өвчтөнүүдийн мэдээлэлд суурилж шийддэг.

-Та эрдэм шинжилгээний ямар, ямар судалгаа хийж байсан бэ?

-Дөрөвдүгээр шатлалын эмнэлгийн эмч нар хүн эмчлэхээс гадна заавал эрдэм шинжилгээний судалгаа хийж, оюутнуудад багшлах ёстой. Би эрхтэн шилжүүлэн суулгах, нойр булчирхайн өвчтөнүүдтэй холбоотой судалгаа хийдэг байсан. Сүүлийн үед робот мэс заслын чиглэлээр судалгааны ажил эхлүүлсэн.

-Танай эмнэлэгт сүүлийн үеийн шинэ технологиор ямар мэс засал хийж байна вэ?

-Манай клиник эрхтэн шилжүүлэн суулгах болон хавдрын бүх төрлийн мэс засал, цээжний хөндий, дурангийн, бүдүүн шулуун гэдэсний, таргалалтын болон робот мэс засал хийдэг. Мэс засалч бүр суурь хагалгааг бүгдийг нь хийж чаддаг байх ёстой гэсэн шаардлагыг Германы эмнэлэгт тавьдаг.

Сүүлийн үед робот мэс засал их хөгжиж байна. Дөрвүүлээ хийдэг мэс заслыг роботын тусламжтай ганцаараа хийх боломжтой болсон. Урьд нь 10-20 см зүсэлт хийдэг байсан бол робот оролцуулснаар 1-2 см зүсдэг болсон учраас өвчтөний биеийн байдал хурдан сайжирч, маргааш нь босоод алхах жишээтэй.

Хялгасан судас, эд эс, мэдрэлийн замыг нарийвчлалтай ялгаж хардаг учраас гэмтэл ч бага.

-Мэс заслын үеэр боломжгүйг боломжтой болгож байв уу?

-Зургаан сартай хүүхдэд аавынх нь элэгний талыг авч шилжүүлэн суулгасан хагалгааг би мартдаггүй. Насанд хүрсэн хүний судас бүдүүн, нярай хүүхдийнх нарийхан учраас хооронд нь холбоход нэлээд ур чадвар шаарддаг. Дөрвөн удаа судсыг нь залгах гэж оролдоод бүтээгүй.

Мэс заслын ширээн дээр хүүхэд үхэж ч магадгүй хүнд байдалд орж, багаараа яахаа мэдэхгүй зог тусчихсан. Тэгээд бүгд санал солилцож, профессорын хэлснээр хиймэл судсаар орлуулж хүүхдийг аварч байлаа.

-Ялангуяа мэс заслын эмч нар бусдын үхэл, амьдралтай ойрхон ажилладаг. Үхэлтэй тулалдах гэж буй өвчтөн юуг ухаарсан юм шиг танд анзаарагддаг вэ?

-Ажиглах нь ээ, сэтгэл нь зөөлөрч байж л өвчин эдгээд байх шиг санагддаг. Өвчтөний сэтгэл хатуу, хүнлэг биш бол өвчин нь улам л зовоогоод, чангалаад байх шиг. Амьдралын үнэнийг ойлгоод өөд болох нэгэн байхад юу ч амжуулаагүй нас барах хүн ч бий.

Төрөх, хөгшрөх, өвдөх, үхэхийг амьдралын дөрвөн үнэн гэдэг шүү дээ. Хүн бүр л үүнтэй нүүр тулна, хэзээ ч хаалга тогшиж магадгүй учраас амьдралын зорилгоо тодорхойлж, үхэлд байнга бэлтгэлтэй явах ёстой болов уу.

-Хүний нутагт “Би монгол хүн, монгол эмч” гэж мэдрэх үе гарч байсан уу?

Үргэлжлэлийг энд дарж уншина уу.

-Тийм үе байнга гардаг. Ялангуяа, өвчтөнтэй харилцах үед өөрийгөө “Би монгол хүн” гэдгээ мэдэрдэг. Монгол зан, төрх давуу тал болдгийг Германд ажиллаж байхдаа мэдэрсэн. “Би монгол эмчдээ л үзүүлье” гэх өвчтөн нэг биш таарч байсан.

Энэ бол хүнд итгэл төрүүлж чадсаны жишээ байх. Тийм учраас би монгол хүн болж төрсөн хувь тавилангаараа бахархдаг. Би мэс засалд орохын өмнөх гараа угаах хоёр минутад оточ Манал бурхны бясалгал хийчихдэг.

Магадгүй бэлгэдлийг чухалчилдаг монгол эмчийн л онцлог байх. Европт би л ганцаараа тарни уншиж байгаа байх даа гээд хааяа өөрийгөө шоолдог юм.

-Эх орондоо ажиллах төлөвлөгөө бий юү?

-Эх орондоо ажиллах гэж л гадаадад 17 жил амьдарлаа. Хүмүүс “Гадаадад ямар уддаг юм бэ” гэдэг. Нарийн технологийг сурахад хугацаа их ордог. Хагас дутуу сурсан зүйлээ гайхуулахыг би алдаа гэж боддог.

Жишээлбэл, “Мерседес Бенз”-ийн үйлдвэрт хоёрхон жил ажиллачихаад Монголд түүнийг үйлдвэрлэнэ гэвэл боломжгүй шүү дээ. Тэр үйлдвэрт ямар асуудал гардгаас эхлээд технологи, менежмент нь ямар онцлогтойг бүгдийг нь сурч байж л Монголдоо нэвтрүүлнэ.

Одоо миний хувьд эх орондоо ажиллахад бэлэн. Хангалттай хугацааг гадаадад өнгөрүүлж, германчуудын хийдэг бүтээгдэхүүнийг Монголдоо үйлдвэрлэх арга, боломжоос суралцлаа.

-Монголын эрүүл мэндийн салбарт таны санааг өөр юу зовоодог вэ?

-Монголд эмч, эмнэлгийн ажилтнуудын цалин дэндүү бага. Өндөр цалин авдаг атлаа, ажлаа түүндээ хүрэхүйц хийдэггүй нөхөд бол хулгайч шиг санагддаг юм. Монголд ардчиллыг шударга цалингийн тогтолцооноос эхлэх хэрэгтэй.

Нэн тэргүүнд хөдөлмөрийн хөлсний доод хэмжээг сараар бус цагаар үнэлж эхлэх хэрэгтэй байна.

Манайд өвчтөнүүдийн тавьж байгаа шаардлага, хүсэлт барууны өндөр хөгжилтэй орныхтой адил болжээ. Гэтэл Монголын эрүүл мэндийн салбарт жилд эргэлдэж буй нийт төсөв нь хөл бөмбөгийн “Барселона” багийн жилийн төсөвт ч хүрэхээргүй.

Хавдрын наад захын орчин үеийн эм тариа Монголд орж ирж чадахгүй байна. Дөч гаруй өвчтөн дундаа хэдхэн ариун цэврийн өрөө ашиглаж байхад эмнэлгийн дотоод халдвар, шархны эдгэрэлтийн тухай ярих аргагүй.

Энэ төсвийг Засгийн газар хоёр дахин нэмэгдүүлэх зорилттой байгаа. Гэхдээ барууны түвшинд хөгжүүлье гэвэл 20 дахин өсгөх шаардлага бий. Эрүүл мэндийн салбарыг ядуурлаас гаргах цаг гарцаагүй ирсэн.

http://unuudur.mn/article/96378

Монголын үндэсний олон нийтийн телевизийн “Монгол хүн монголын зүрх” цуврал ярилцлагын долоодугаарт хуульч, цахим өртөөч Ц. Баттуяа оролцож ярилцлага өгчээ.

Уг ярилцлагыг зургуудын доорх холбоосоор орж сонирхоно уу.

Ярилцлагыг энд дарж үзнэ үү.

-   

-          “Монгол орны хөгжилд” уламжлалт чуулган 4-р сарын 30-нд Парист болно. Та энэ үйл ажиллагааг хэдийнээс эхэлж мэдэх вэ? Ямар оролцоотой өнөөг хүрэв?

-          Баярлалаа. 2014 оноос өмнөх “Монгол орны хөгжилд” чуулганы талаар мэдээллийг Цахим өртөө холбооны шугамаар авдаг байсан. Харин 2013 оны чуулганы тухай мэдээллийг тухайн үед Монгол Улсын сайд, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга Ч.Сайханбилэгт уламжилснаар ЗГХЭГ-ээс чуулганыг дэмжиж ажиллах чиглэл өгч байсан юм. Энэ нь 2014 онд чуулганыг Монгол Улсад Гадаад Хэргийн яамны дэмжлэг дор зохион байгуулахад нэмэр болсон болов уу гэж боддог.

-          Энэ жилийн чуулганы зохион байгуулах багт ажиллаж байгаа тул агуулга хөтөлбөр, илтгэгчид болон тэдний бүтээлд тавих шалгуурын талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгнө үү?

-          Чуулганд илтгэл тавих хүмүүсийг тухайн салбартаа, нэн ялангуяа хөгжингүй орнуудын зах зээл дээр тогтвортой ажиллаж тодорхой үр дүнд хүрсэн хүмүүсээс сонгохоор ярилцаад байна. Европын холбоо болон бусад хөгжингүй орнуудад сурч ажиллаж байгаа маш олон чадварлаг залуучууд бий. Тэд өнөөдөр эх орондоо очиж судалгааны ажил, бизнесийн үйл хэргээ үргэлжлүүлэхэд бэлэн бус байгаа ч мэдлэг, туршлагаасаа хариу нэхэхгүйгээр хуваалцах чин хүсэлтэй байдаг. Үүнийгээ эх орныхоо хөгжил дэвшилд өөрсдийн оруулж буй хувь нэмэр, нийгмийн хариуцлагаа хэрэгжүүлж буй нэг хэлбэр гэж үзэн чуулганд итгэлтэйгээр оролцдог юм. Энэ жил аль болох олон хүнийг оролцуулах бодлого барьж байгаа. Гэхдээ чуулган маань зөвхөн гадаад дотоодод сурч ажиллаж байгаа монголчуудын хандивын эх үүсвэр, зохион байгуулагчдын хувийн зардлаар зохион байгуулагддаг тул одоохондоо хүссэн тооны хүмүүсээ оролцуулах, төлөвлөсөн том танхим түрээслэх боломжоор тааруу байгааг дуулгах нь зөв байх.

-          Чуулганы ерөнхий сэдэв юу вэ? Яагаад энэ сэдвийг сонгох болов?

-          Бүтээлч үйлдвэрлэлийн салбарыг дагная гэсэн шийдвэрлэсэн. Энэ нь ч цаг үеэ олсон явдал гэж үзэж байна. Учир нь дэлхийн эдийн засаг хямралтай, түүхий эдийн үнэ уналттай байгаа үед түүхий эдийн экспорт дээр суурилсан эдийн засгууд түрүү түрүүчээсээ хүнд байдал орцгоож байна. Харамсалтай нь түүхий эдийн үнийг сэргэхийг хүлээсэн, экспортод түшиглэсэн эдийн засгийн загварыг шүтсэн хандлага хүчтэй хэвээр байгаа нь үнэхээр олон нийтээр анхаарах ёстой асуудал юм. Түүхий эдийн үнэ сэргэхийг хүлээх биш түүнгүйгээр бид хэрхэн хөгжиж болох талаар дорвитой ярих шаардлагатай болсон. Монголчууд сурсан юмыг сураар боож болдоггүй гэж ярьдаг. Энэ нь таны толгойд байгаа мэдлэг, туршлагыг хэн ч аваад явчихаж чадахгүй, мэдлэгт суурилсан эдийн засгийг ямар ч эдийн засгийн хүндрэл хямруулж чадахгүй гэдгийг аль эртнээс ажил хэргийн зарчим болгодог байсныг харуулж байгаа хэрэг. Манай орны хувьд газарзүйн байрлал алс, дэд бүтцийн хөгжил муутай хэдий ч өнөөдрийн даяарчлагдсан дэлхийд мэдээлэл харилцаа холбоо, технологийн дэвшил бүтээлч үйлдвэрлэлийн асар том зах зээлд холбогдох боломжийг олгож байна.

-          Жишээ нь...?

-          Жишээ нь, Англи Улсын дан хөгжмийн экспорт 2 тэрбум фунт стерлинг байна. Candy Crush гэдэг тоглоомыг олон хүн мэддэг, тоглоомын зах зээлийн үнэлгээ 5.9 тэрбум ам.доллар. Зөвхөн ганц тоглоом олон хүний ярих дуртай Оюу толгойн далд уурхайн хөрөнгө оруулалтаас даруй тэрбум доллараар, Монгол Улсын 2016 оны төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлогоос 2 дахин илүү байна.

Бразилийн жишээг дурдаж болно. Тус улсын Рио де Жанейро хотын карнавалын их наадмын үеэр нэг сая гаруй жуулчин ирж 700 гаруй сая доллар үрдэг. Үүсэл гарал гэвэл карнавал наадам манай даншгийн наадмаас хамаагүй залуу баяр. Гэтэл бид Үндэсний Их баяр наадмаа одоог хүртэл хэдэн тостой хуушуураар төсөөлсөөр байна. Тэгэхээр наадмыг бид өөрсдийн нүдээр биш дэлхийн хэрэглэгчийн нүдээр, харж дэлхийн хэмжээний брэнд болгон зохион байгуулах ёстой гэх мэт.

Эдгээр жишээ бүгд бүтээлч үйлдвэрлэлийн салбарт хамаарна. Тэгэхээр чуулганы энэ удаагийн сэдэв дээрх чиглэлээр бидэнд ямар боломж байгаа, бид юу хийж чадах, юун дээр анхаарах ёстой талаар байх болно.

-          Хэдэн салбар хуралдаан болох вэ? Зохион байгуулагчийн хувьд салбар хуралдаануудын онцлог, давуу тал, үр дүнгийн талаар юу хэлэх вэ?

-          Аялал жуулчлал, Соёлын менежмент, Загвар архитектор, Програм хангамжийн гэсэн 4 чиглэлээр салбар хуралдаан болно. Миний хувьд програм хангамжийн салбар хуралдааныг чиглүүлж ажиллаж байна. Манай дэд ажлын хэсгийн хувьд програм хангамжийн чиглэлээр тавигдах илтгэл болон хэлэлцүүлэгт бэлтгэх, илтгэгчид дэмжлэг үзүүлж ажиллах зорилготой. Дэд ажлын хэсэгт одоогоор Англи, АНУ, Европын холбооны улсууд, БНСУ, Монгол зэрэг 10 гаруй орноос 20 орчим залуус холбогдон, хамтран ажиллаж байна. Байгууллагын төлөөллөөр нь авч үзвэл Facebook, Google, Microsoft компаниудаас тус бүр 1 хүн, IBM компаниас 2 хүн, Европын тэргүүлэх их сургуулиудад судалгаа хийж байгаа залуу эрдэмтэд, стартапуудын төлөөлөл байгаа нь хамгийн сүүлийн үеийн технологийн салбарын мэдээллийг солилцох, зах зээлд нэн шаардлагатай мэдээллийг хуваалцах сайхан боломжийг бүрдүүлж байна.

-          Мэдлэг, туршлага хураах зорилготой очсон хүмүүс богц дүүрэн буцах нь ээ?

-          Програм хангамжийн салбар хуралдаанд бэлтгэх дэд ажлын хэсэг 2 сарын эхэнд зохион байгуулагдаад ажилдаа орсон. Бид онлайнаар холбогдож хэлэлцүүлэг өрнүүлэх, мэдээлэл боловсруулах, солилцох зарчмаар өөрсдийн хичээл болон ажлын зав чөлөөгөөр ажиллаж байна. Сэдвийн хувьд холбоо мэдээллийн технологийн салбар өөрөө маш өргөн учраас олон сонирхолтой хэлэлцүүлэг, санал гарч байгааг хэлэх нь зүйтэй.

Тухайлбал Э.Жагдагийн дэвшүүлсэн когнитив бизнес, мобайл болон сошиал медиаг тойрсон хөгжүүлэлт, доктор Н.Оюун-Эрдэнийн Data analytics, big data чиглэл, С.Бадралын төрийн оролцоог хазаарлах, хиймэл оюун ухааныг ашиглах, Г.Отгонбаярын дотоодын аж ахуйн нэгжүүдэд тулгуурлах, тэдний чадавхийг зөв харах, Ч.Лодойравсалын олон улсад өрсөлдөж чадахуй технологи, контентийг хөгжүүлэх, П. Амарбатын онлайн контент менежментийн асуудлууд, Ц.Нандинбаатарын Heterogeneous System Architecture HSA болон шинжлэх ухааны салбарын хөрөнгө оруулалттай холбох зэрэг олон сонирхолтой цааш нь дэлгэрүүлэн ярилцах ёстой сэдвүүд хөндөгдөөд байна.Саяхан Испаниийн Барселон хотод болж өнгөрсөн Mobile World Congress 2016”-ын үеэр дээрх технологиудыг ашигласан бүтээгдэхүүнүүд түлхүү яригдсаныг энд онцлох хэрэгтэй болов уу. Сэдэв дундаршгүй ч түрээслэх танхим, цаг хугацааны боломжоос хамааран салбар бүрт олгогдсон цагийн хязгаар дотор ярилцах шаардлага тулгарсан. Тиймээс бид дээрх сэдвүүдээс зөвхөн 1-2 чиглэлийг сонгож, даацтай хэлэлцэхээр бэлтгэлээ базааж байна.

-          “Монгол орны хөгжилд” уламжлалт чуулганы үр дүнгийн талаар таны хувийн үзэл бодол, байр суурийг сонирхож болох уу? Тус арга хэмжээний ач холбогдлыг хэрхэн харж байна?

-          Чуулганаас гарах зөвлөмжийг бодлого тодорхойлогчид болон зохицуулагч нарт хүргүүлнэ. Энэ зөвлөмжийг албан ёсны бодлогын бичиг баримтад тусгах, цааш нь ажил хэрэг болгоод хэрэгжүүлэх механизм дутагдалтай байгаа нь үнэн. Гэхдээ олон салбарын хөгжлийн чиг хандлага, сайн туршлагуудыг нэг дор нэгтгэж хүмүүсийн сонорт хүргэнэ гэдэг нь тухайн асуудлын талаарх public awareness буюу ач холбогдлыг тодотгох чухал алхам болдог. Зарим сэдвээр тавигдаж байгаа илтгэл, хэлэлцүүлэг нь тухайн салбарынхаа талаар үнэхээр сайн мэдээлэл болон судалгааг агуулсан байгаа тул салбарын төрийн байгууллагуудад үнэ цэнэтэй мэдээлэл болох учиртай.Нөгөө талаас чуулган маань судлаачид болон бизнесийнхэн хоорондоо танилцах, мэдээлэл солилцох, гадаадад сурч ажиллаж байгаа монголчууд нетворкинг хийх сайхан боломжийг олгодогоороо чухал ач холбогдолтой.

-          Та өмнөх чуулгануудад оролцож байв уу? Өөртөө ямар баялгийг олж байв?

-          Миний хувьд эх орондоо ажиллаж амьдарч байсан тул хилийн чанадад зохион байгуулагдсан онуудад чуулганд оролцож чадаагүй.Улаанбаатар хотод болсон 2014 оны чуулганы үйл ажиллагаанд сонсогчийн хувиар оролцсон. Тухайн үед гадаадад оршин суугаа олон монголчуудын эх орноо гэсэн их сэтгэл, энергийг мэдэрсэн. Ерээд оны сүүлээр өргөжсөн Цахим Өртөө сүлжээний ид идэвхтэй үед яг тийм мэдрэмжтэй ажиллаж амьдардаг байсан үеийг маань санагдуулж билээ. Өмнө нь нүүр тулж уулзаж байгаагүй зөвхөн онлайнаар харилцдаг байсан олон хүмүүстэй биечлэн уулзах боломж гарсан нь олзуурхууштай явдал болсон.

-          Арван нэгэн жил тасралтгүй болсон энэ чуулганд оролцсон илтгэгчдийн ихэнх нь төр болон хувийн хэвшилд манлайлан ажиллаж, эх орныхоо хөгжлийг хөтөлж яваа нь анзаарагддаг. Монгол улс төдийгүй дэлхий дахинаа тэргүүлэх чиглэл болсон МХТ-ийн салбар хуралдааныг удирдагч маань өөрөө хэн болох, бүтээлч үйлдвэрлэлийн талбарт ямар туршлагатай хүн бэ гэдгийг олон нийт сонирхох нь гарцаагүй?

-          Миний хувьд ОХУ-ын Ростов хотын Их сургуулийг мэдээллийн технологийн чиглэлээр төгсөж ирээд Скайтелийн охин компани болох Скай Си энд Си компанид 10 гаруй жил ажилласан. Хувийн хэвшилд ажиллах явцдаа анхны хөрөнгө оруулалтаа олон дахин нөхөж үр дүнтэй ажилласан олон улсын ярианы гарц World Call 002, урьдчилсан төлбөрт картын SmartCard үйлчилгээ, Өрх бүрт интернет хөтөлбөрийн хүрээнд SKYHOME интернетийн үйлчилгээ зэрэг төслүүдийг удирдан ажиллаж байсан. Богино хугацаат төслийн хувьд мэдээллийн технологийн үндэсний парк байгуулах, Скайтелийн WAP үйлчилгээг нэвтрүүлэх, IP Телефоны үйлчилгээг нэвтрүүлэх, Улаанбаатар хотын Замын хөдөлгөөний ухаалаг системийг нэвтрүүлэх зэрэг төслүүдийн төслийн удирдагчаар ажиллаж нийт 30 гаруй төсөл хөтөлбөрийг хугацаанд нь гүйцэтгэсэн байна. Хувийн хэвшилд ажилласан хугацааны сүүлээр айпи телевизийн гурвалсан үйлчилгээний бизнес загварыг боловсруулж энэ зах зээлд улмаар үйл ажиллагааг нь эхлүүлсэн явдал нь энэ салбарт чөлөөт өрсөлдөөн бий болох үндсэн нөхцлийг бүрдүүлсэн байдаг. Төслийн компани маань одоо Скаймедиа нэртэйгээр үйл ажиллагаагаа амжилттай үргэлжлүүлж байна.

2012 оноос Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газарт Мэдээллийн технологийн хэлтсийн даргаар томилогдон ажиллаж байна. Төрийн албанд ажиллах хугацаанд Шилэн дансны мэдээллийн систем, Төрийн байгууллагуудаас хэрэгжүүлдэг хяналт шалгалтыг бүртгэх нэгдсэн регистрийн системүүдийг хөгжүүлэх, нэвтрүүлэх явцыг удирдан ажилласан. Төрийн мэдээллийн өгөгдөл солилцооны дэд бүтцийг боловсронгуй болгох чиглэлээр түлхүү ажиллаж байна. Мөн харилцаа холбооны салбарт хийгдэж байгаа зохицуулалтын бодлого боловсруулах явцад идэвхтэй оролцож дугаартайгаа шилжих үйлчилгээ, үүрэн холбооны 4G үйлчилгээ, харилцаа холбооны үнэ тарифын зохицуулалтын бичиг баримтуудыг боловсруулахад оролцоод явж байна. 2015 онд Англи Улсын Чевенингийн тэтгэлэгт шалгарч одоо Англи Улсын Честерийн Их Сургуульд менежментийн чиглэлээр судалгаа хийж байна.

-          Чуулганы талаар сонирхсон, хамтарч ажиллахыг хүссэн хувь хүн, албан байгууллагууд хаана, хэнд хандах вэ? Түншлэлийг шуурхай дэмжсэн ямар нэг хэлбэр бий юу? 

-          Хамтран ажиллахыг хүссэн хувь хүн албан байгууллагууд зохион байгуулах багтай Энэ и-мэйл хаягийг спамботоос хамгаалсан. Та үзэхийн тулд JavaScript идэвхжүүлэх хэрэгтэй.">Энэ и-мэйл хаягийг спамботоос хамгаалсан. Та үзэхийн тулд JavaScript идэвхжүүлэх хэрэгтэй., Энэ и-мэйл хаягийг спамботоос хамгаалсан. Та үзэхийн тулд JavaScript идэвхжүүлэх хэрэгтэй.">Энэ и-мэйл хаягийг спамботоос хамгаалсан. Та үзэхийн тулд JavaScript идэвхжүүлэх хэрэгтэй. цахим шуудангаар, эсвэл чуулганы фэйсбүүк хуудас болох www.facebook.com/MongoliaDevelopmentForum хаягаар холбогдох боломжтой. Зохион байгуулагчдын зүгээс бид боломжит хамтрагчид руу хандаж буй.   

Ярилцсан Г.Солонго

Aмьдрал бол марафон гэцгээдэг. Хийж бүтээе амжилтад хүрье гэвэл шантралгүй тасралтгүй хийсээр байх учиртайг илтгэсэн санаа байх. Набар 4 жилийн өмнө Монголын хэмээх хиймэл дагуул хийх, хөөргөх тухай ил ярьж эхэлсэн. Нэг хэсэг энэ хүсэл мөрөөдөл нь ихэд урагштай яваа харагдаж байгаад чимээ намжив. Өөрөөс шууд үл хамаарах олон зүйл, учир шалтгааны дунд энэхүү том мөрөөдөл биеллээ олох учиртай. Элдэв бэрхшээл тотгор тулгарч буй ч өнгөрсөн хугацаанд тэр бээр мөрөөдөлдөө хүрэхийн тулд энэ санааг дэмжигч анд нөхөд, гадна дотнын байгууллагынхантай хамтран ажилласаар буй.

Набар нар бартаа саадтай ч замаасаа гардаггүй марафон гүйгч гэдгээ харуулж бариандаа орж л таарна. Том зорилготой аялал нь замынхаа аль хэсэгт ямар хурдтай явааг тодруулж, “зайран” болохоор нутгийн зүг мордохын өмнөхөн нь түүнтэй товч хөөрөлдлөө.

Монголын хэмээсэн хиймэл дагуул хөөргөх талаар та цөхрөлтгүй хөөцөлдөж буй. Анх 4 жилийн өмнө яриа авч байснаа санаж байна. Нэг хэсэг төр засгаас ч их дээд сургууль бизнесийн байгууллагуудаас ч овоо дэмжлэг аваад энэ төсөл босмоор болж ирж байснаа чимээ намжсан. Чухам юу болов?

Цаг хугацаа хурдан өнгөрсөн байна шүү. Дуртай юмаа хийхээр цаг хугацааг ч анзаарахгүй юм даа. Яг л тоглоомдоо улайрсан хүүхдийн адилаар Энэ хугацаанд ихээхэн туршлага хуримтлууллаа. Олон ч хүнтэй уулзаж, олон ч хүнд галзуу хүн шиг санагдаж ирсэн байх. Эхэндээ ойлгох хүмүүс ховор байсан бол, цаг хугацаа өнгөрөхийн хамтаар бага сага ойлгох хүмүүс нэмэгдэж байгаа нь мэдрэгдэх болсон. Төр засгийн томоохон хүмүүстэй ч уулзаж үзсэн. Хүндэтгэлтэйгээр цаг гарган уулзаж, санал солилцож зөвлөгөө өгсөн эрхэм байхад, өөрсдөө энэ талаар мэдээлэлтэй байгаа шүү гэдгээ харуулах гэсэн шиг зогсоо зайгүй урсгах эрхмүүд ч байлаа. Төр засгийн талаар нэгтгээд хэлэхэд дэмжлэг авах боломж харагдсан ч, өнөөгийн нөхцөл байдалд түрүүлээд шийдэх шаардлагатай олон асуудал байгаа хойно нөхцөл байдлыг сайжрахыг хүлээх л хэрэгтэй болсон. Их дээд сургууль, бизнесийн байгууллагуудын хувьд ч нөхцөл байдал хэцүү гэдгээр халхавчилж ч болно л доо. Хэдийгээр энэ салбарынхны хувьд боломж байгаа нь харагдсан ч, удирдлага нь миний яриад яваад байгаа сэдвийг ойлгож чадаж байгаа эсэхээс ихээхэн хамаарах санагдсан. Гэдэг нь , харамсалтай нь ойлгож чадах тийм удирдлагуудтай би уулзаж чадсангүй гэсэн үг л дээ. Хиймэл дагуул, сансрын салбар гэдэг нь ирээдүйн анхны их наядтанг төрүүлэх салбар гэж хэлэгддэг ч, эхлэлийн шатанд ашиг, сонирхол хайж байгаа хүн бол Эрээнээс бараа оруулж ирээд зарах нь илүү хялбар юм л даа. "Набар зайран болох нь" гэсэн нийтлэлийг минь уншвал бидэнд юу тулгараад байгаа талаар илүү ихийг ойлгох байх. Иймэрхүү шалтгаанаас болоод тэр болгон хүмүүстэй холбоо тогтоохоо болъё гэж шийдээд, одоо арай ондоо арга барилаар урагшлуулж байна.

Аан зөв. Хүүхдүүдийн дунд зохион байгуулж байсан уралдаан үргэлжилж буй юу?

Уралдаанаа хэдэн төрөлд хуваах нь зүйтэй юм гэдгийг ойлгоод бага зэрэг өөрчлөлт хийсэн. Ингээд шинэ бүтцийн анхны судалгаа, уралдаан маань 2015/11/явагдах болоод байна.

Та Монгол руу маргааш хөдлөнө. Ажил төлөвлөгөө юу байх бол

Сансар дахь Бидний Мөрөөдөл төслийн маань нэг хэсэг болох Эх газрын одод дэд төслөө хэрэгжүүлэхээр Монгол явах гэж байна. Энэхүү төслөөр Монголын оюутан, сурагчид маань Японы хиймэл дагуултай холбоо тогтоох юм. Холбоо тогтоохын тулд сургалт явагдсаны дараа багуудад хуваагдаж, баг тус бүр нь холбоо тогтоох хэрэгслээ бүтээнэ. Үүний дараа Улсын төв номын сангийн урдах талбай дээрээс холбоо тогтооно. Хиймэл дагуул нь 1-3метрийн нарийвчлалтай юм. Энэ нь маш өндөр нарийвчлалтай гэсэн үг. Энэхүү ажлыг маань Японы Косэн загварын Технологийн Дээд Сургуулийн захирал А.Ганбаяр хамт олон, Нийслэлийн бүрэн дунд 1-р сургуулийнхан дэмжиж оролцож байна. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг Өнөөдөр сонинд өгсөн ярилцлагаас  үзэж болно

Цахим ярилцсан Д.Цэрэнбат

1100 буудалт даамын дэлхийн аварга шалгаруулах халз тэмцээн дэлхийн аварга А.Георгиев, олон улсын их мастер Жан Марк Нжофанг нарын дунд 10 сарын 25-31-ны өдрүүдэд Туркийн Измир хотод зохион байгуулагдаж буй. Энэхүү өндөр түвшний тэмцээний ерөнхий шүүгч нь Монгол улсын иргэн Чимэддоржийн Бат-Эрдэнэ.

Оюутан цагаас ойр дотно нөхөрлөж яваа, тэр үед л Д.Ламжав, С.Тогмид багш нарынхаа удирдлага дор МУИС-ийн шатар даамын клубийн тэмцээн уралдааныг хамтдаа зохион байгуулалцаж явсан анд маань спортын, тэр дундаа оюуны спортын хөгжилд өөрийн хичээл зүтгэлээ байнга зориулж ирсэн. Оюутан байхад л манай курсийнхэн тэр аяараа 100 буудалт дааманд “донтож”, оюутны байранд өдөржин шөнөжин тоглодог болсон нь ч түүний “буруу” байв.

Түүний олон жилийн уйгагүй ажил зүтгэлийнх нь дүнд Монголын даамчид Азидаа амжилтаараа тэргүүлдэг, дэлхийд нэр нөлөөтэй болж чадсан билээ. Монголын даамын холбоо ч өнгөрсөн жилүүдэд Азийн аварга шалгаруулах хэд хэдэн удаагийн тэмцээн, түүнчлэн эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээнийг амжилттай зохион байгуулсан.

Тэрээр өдгөө Азийн Даамын Холбооны ерөнхийлөгч, даамын олон улсын шүүгч цолтой нэгэн.

Ингээд дэлхийн аваргын халз тоглолтын ерөнхий шүүгч түүнтэй энэ тэмцээний талаар товч хөөрөлдлөө

Юуны өмнө анддаа 100 буудалт даамын дэлхийн аваргын халз тоглолтын ерөнхий шүүгчээр ажиллах болсонд баяр хүргэе. Монгол хүн дэлхийн аваргын тоглолтын ерөнхий шүүгчээр ажиллана гэдэг сайхан дуулдаж байна. Шүүгчээр сонгох болсон үндэслэл шалтгаан юу байсан гэж бодож байна

Дэлхийн аварга цолны төлөө халз тоглолт бол даамын спортын хувьд яахын аргагүй хамгийн хариуцлагатай тэмцээн. Дүрэм ёсоор дэлхийн даамын холбооны албан ёсны тэмцээний шүүгчээр шүүгчийн хамгийн өндөр цол болох Олон улсын шүүгч цолтой хүн ажиллах ёстой.

Миний хувьд 2008 онд ийм цолонд хүрсэн. Энэ удаа дэлхийн даамын холбооны тэмцээн хариуцсан захирал Я.Павлицки надад халз тоглолтыг шүүх саналыг тавьсан. Миний хувьд халз тоглолтыг шүүж үзээгүй, ер нь шүүгчийн ажлаа цөөн хийдэг болохоор бага зэрэг зүрхшээсэн ч жаахан тунгаасны эцэст саналыг хүлээн авлаа.

Ер нь аль ч спортын дэлхийн холбоонд том тэмцээн шүүдэг туршлагатай, өндөр түвшинд бэлтгэгдсэн шүүгч нар хуруу дарам цөөхөн байдаг. Харин чухам яагаад намайг сонгож санал тавьсны хувьд ийм шүүгчдийнхээ эгнээнд оруулах эхлэл гэж ойлгож байгаа. Мөн өмнө нь олон улсын түвшний олон арга хэмжээ, ялангуяа эмэгтэйчүүдийн дэлхийн аваргын тэмцээн зохион байгуулсан зэрэг нь нөлөөлсөн байх. Гэхдээ шүүгч, зохион байгуулагч 2 өөр ажил юм. Ер нь бол би зохион байгуулагчийн ажилдаа илүү дуртай.

Харин шүүгчийн хувьд Эстони, ОХУ, Узбекистан, Тайланд, Малайз зэрэг улсуудад зохиогдож байсан тив, дэлхийн аваргын тэмцээнд ажиллаж байсан туршлага бий.

Шүүгчээр ажиллахад спорт, тэмцээн уралдааны дүрмээ бүрэн мэдэхээс гадна хэлний чадвар хамгийн чухал. Олон улсын шүүгч болоход дор хаяж дэлхийн даамын холбооны албан ёсны 2 хэлээр шалгалт өгдөг. Миний хувьд англи, орос хэлний шалгалтыг нь давсан юм.

Ерөнхий шүүгчийн хувьд ямар эрх үүрэгтэйгээр оролцдог вэ? Бөхийн спортыг ч юм уу шүүхээс тэс өөр байх. Халз тэмцээнээс гадна дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээн болдог Энэ хоёрын ялгаа нь? Даамын спортыг сурталчлан таниулахтай холбоотой бусад арга хэмжээ энэ үеэр зохиогдох байх, энэ спортыг сонирхогч нарт халз тэмцээнийг хэрхэн шууд хүргэх вэ

Халз тоглолт нь олон өрсөлдөгчтэй бусад тэмцээнээс маш ялгаатай, шүүгчийн ажиллах хэлбэр, бэлтгэх зүйлс, гүйцэтгэх үүрэг нь ч тэс өөр юм байна.

Хүмүүс бодохдоо 2 хүн даам тоглоход юугий нь шүүхэв гэж бодож байж магадгүй. Яг бэлтгээд ажиллах гээд ирэхээр маш олон асуудал байдаг юм байна. Тоглох байрны шаардлага гэхэд л маш өндөр тавигддаг. Ширээ сандал, танхимын гэрэлтүүлэг, чимээ шуугиан, бие засах газраас өгсүүлээд олон зүйлийг тоглолт болгоны өмнө нэгд нэгэнгүй шалгаж, бэлэн болгох зэргээс л ажил эхэлнэ дээ.

Халз тэмцээн нь дэлхийн шилдэг 2 хүний хооронд явагдах тулаан боловч цаад утгаараа 2 улсыг, 2 тивийг төлөөлсөн тэмцээн юм. Ийм учраас бүх зүйлийг нягт нямбай, алдаа мадаггүй хийх ёстой.

Энэ удаагийн халз тоглолт нь нийт 7 хэсгээс бүрдэж байгаа. Нэг хэсгийн тоглолт нэг өдөр явагдах ба өдөр бүр хэн түрүүлж хожих хүртэл тоглоно. Хожилцохгүй бол нийт тоглох цагийг нь багасгаад л байна. Зарим тохиолдолд бүр хагас минутанд бүтэн өргийг тоглож дуусгах шаардлагтай болно. Ийм учраас төрөл бүрийн цагийг тохируулж тавих, тоглогчид дүрэм зөрчихгүй байх зэргийг хянах гээд анхаарал ер алдаж болохгүй, маш их ачаалалтай ажиллана. Та бүхэн тэмцээнийг онлайнаар үзэж болно. Маш сонирхолтой тоглолтууд гарна гэж бодож байгаа. Миний хувьд шүүгчийн үүднээс тоглолт үзэх биш ямар нэгэн дүрэм бус зүйл гарчих вий, маргаан гарчих вий гэдгийг харж ажиллана шүү дээ. Харин энэ сарын 25-наас 31-ний хооронд Монголын цагаар 23.00, 00.00 цагуудад болох түргэн тоглолт, блицын шийдвэрлэх тоглолтуудыг онлайнаар үзэж сонирхохыг урьж байна.

Хаяг нь: http://wtm2015.fmjd.org/live/

За анддаа дэлхийн нэр хүндтэй тэмцээнийг амжилттай зохион байгуулахыг хүсэн ерөөе.
Тэмцээний явцын талаар асуултууд илгээж, зав зайгаар тань мөн ярилцлагаа үргэлжлүүлэе. 

#mongol хөдөлгөөнийг санаачлагч Ууганаа болон түүний хамтран зүтгэгч нартай сүүлийн үед хийж ирсэн ажлынх нь үр дүнгийн талаар төгсгөл ярилцлагаа хийж байна. Дэлхийн хэвлэл мэдлээллийн алдарт BBC World Service сувгаар мэдээллээ цацаж, Дэлхийн Эрүүл Мэндийн байгууллагатай монгол үгийн хэрэглээг зохицуулах албан яриаг эхлүүлсэн, хилийн чанадад суугаа Монголчуудаа нэгтгэн хамтдаа тэмцэж ирсэн гээд Тэд маань үнэхээр тодорхой үр дүнд хүрч чаджээ.

Монгол гэдэг үгийг зөвөөр ойлгуулах ажиллагаа тань АНУ-д зохиогдож буй кино наадмуудад оролцогч “Гитар Монголиод” кинотой холбогдуулан эрчимжиж эхэлсэн. Энэ хооронд Та бүхний ажиллагаа тодорхой амжилтад хүрч цөөнгүй байгууллагатай холбоо тогтоож олон улсад алдартай BBC-ээр өөрийн тань ярилцлага цацагдлаа.  1 сараас хойш болж өрнөсөн ажиллагаануудыг харахад хэр хол явж ямар үр дүнд хүрлээ гэж та үзэж байна?

За бид Монгол болон Шведийн НҮБт суугаа төлөөлөгчид, АНУ болон Канад улсад суугаа хоёр улсын Элчин Яамдууд, Монгол Улсын Гадаад Яам болон Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгуулагатай холбогдон ажилласан. Түүнчлэн Монгол-Канадын Нийгэмлэг, Нью-Иорк хотод амьдран суугаа Монголчууд маань идэвхитэй оролцож байсныг цохон хэлмээр байна. М.Болорцэцэг болон Ц. Азжаргал нар маань ихээхэн хувь нэмэр оруулсан бөгөөд бид BBC World Service радиод 2 yдaa мэдээнд орж чадсан маань дуу хоолойгоо дэлхий дахинаа олон улсад хүргэж чадсан амжилт юм. Кино найруулагч Рубэн Остлунд BBC World Service-д хариу имэйлдээ энэ киног өнөөдрийн нөхцөлд анх гаргаж байгаа бол өөрөөр нэрлэх байсан. Ирээдүйдээ энэ киног үзүүлэх газрууд нь нэрийг нь өөрчлөх хэрэгтэй гэсэн утгатай хариу өгсөн.

Тодорхой хариу өгөхгүй бултаад байсан хүн тэгвэл BBC-д ямартай ч хариу өгчээ. Уг нь хувьчлан өөртэй нь ярилцаж ойлголцохоор та нар маань их хичээсэн дээ. 

Харин тийм. Бид ер нь эхлээд өөртэй нь ярьж ойлголцох, болохгүй бол албаны шугамаар хандах тэгээд болохгүй бол хэвлэл мэдээллээр түгээх гэсэн дараалалтай ажиллая гэж эхнээсээ ярьсан байсан. Албаны шугамаар бол ер нь эхнээсээ л ажиллаж эхэлснийг өмнө ярицлагуудаас бас харж болно.

Түүнчлэн Гадаад Хэргийн Яам маань Дэлхийн Эрүүл Мэндийн Байгууллагатай хамтран “Монгол” нэр томьёог хэрхэн хэрэглэх талаар албан ёсны мэдэгдэл баримтан дээр ажиллаж байгаа гэж мэдэгдсэн бөгөөд бид тэдэнд зохих баримт нотолгоог олон улсын жишээтэй явуулсан байгаа. Бидний хувьд бол энэ нь том амжилт гэж үзэж байна. Хэдийгээр тэр киноны нэрийг өөрчлөхгүй гэсэн ч ирээдүйд ийм явдал энэ киног гаргаж буй кино театруудад тохиолдохгүй байх гэж найдаж байна. Мөн Рубэн Остлунд энэ нэрийг сонгохдоо хүмүүсийн дунд яриа өдөх, маргаантай нэр гэдгийг мэдсээр байж өгсөн нь нэг ёсондоо далд байдаг байдлыг ил гарган харуулсан нь бидэнд тодорхой шалтгаан болж, нөлөө бүхий байгуулагуудад хандахад дөрөө болж өгсөн гэхэд болох юм.

Манай идэвхитэй тэмцэгчид болох Ц.Азжаргал, Золзаяа нар маань кино гаргаж буй кино театр бүр рүү ярьж, имэйл илгээн, мөн зарим кино театрууд дээр BBC, НҮБийн болон Элчин Яамдын төлөөлөгчидтэй биечлэн очиж кино театрууд бидний хүсэлтийн дагуу тэр нэрний тайлбарыг уншиж буй эсэхийг шалгасан юм. Тэд маань үнэхээр сайн ажилласан шүү.

Та бүхний тэмцлийг янз бүрийн л байдлаар ойлгож, үзэл бодлоо илэрхийлэх явдал нийтийн сүлжээн дэх сэтгэгдлүүдээс харагдаж байсан. Монголчуудын байгаа байдал нь ингэж нэрлүүлэхдээ таарсан юм гэсэн  гутрангидуухан зүйлс ч мэр сэр байсан.   Тэгэхээр монголчууд бид өөрсдөө ямар үзэл бодол арга барилаар цаашид ажиллах учиртай гэж та үзэж байна.

Ардын маань зүйр үг бий дээ. Замын ноход хуцаж л байдаг, Жингийн цуваа явж л байдаг гэж. Бид хоёрын хооронд ойр зуурын хов жив шиг жижигхэн зүйл дээр маргаад хэрэггүй гэж бодож байна. Бид өөрсдөө энэ талаар тайлбарлах мэдлэгтэй, чадвартай бас соёлтой хүмүүс гэдгээ харуулахын тулд зөв боловсон тайлбарлан ярьж өгөөд явахад болох болов уу. Мэдээж хүн бүр өөр өөр байдалтай тулгарах үе таарна, тэр үедээ нөхцөлдөө тохируулаад л хариу үзүүлэх хэрэгтэй. Түүнээс биш гэр бүлийн хэрүүл шиг юманд орооцолдоод хэрэггүй гэж боддог. Иймэрхүү яриа өрнүүлж буй зарим нэг хүмүүст бол илжигний чихэнд ус хийгээд ч, алт хийгээд ч сэгсрэх учраас тэдэнд тэгэж асаж ядаж буй цогон дээр нь тос нэмээд хэрэггүй.

Мөн бидний дуу хоолойгоо сонсгох үеэр #Монгол хөдөлгөөн Твиттэр дээр хэдэн өдөр дээд байрлалтай байсан нь бас олон оронд хүрсэн байх гэж бодож байна. Манайхан олон орноос оролцсон нь үнэхээр сайхан байлаа. Австрали, Шотланд, Англи, Швед, Норвеги, Нидерланд, АНУ, Канад, Малайз, Монгол гээд л …

Саяхан Голландаас нэгэн сургуулийн сурагч холбоо барьсан юм. Тэрээр би хичээл дээрээ энэ Монгол гэдэг нэрний тухай даалгавар сонгосон. Энд хүмүүс энэ үгийг их хэрэглэдэг гэж байсан. Би тэр охиноор их бахархаж байгаа. Яг тэрэн шиг манайхан хаа яваа газраа өөрсдийгөө зөвөөр ойлгуулж Монголоороо гоёж явах сайхан.

Бид Монголын нэрээр гоёж бид Монголын нэрээр бахархахгүй бол өөр хэн бахархах билээ. Ихэнх хүмүүс Монголын нэрийг буруу хэрэглэхдээ энэ хэрэглээний гарал үүслийг мэдэхгүйгээр үйлдэж байгаа. Монголчууд одоо мэдэж байгаа тул ичиж, гайхширч, санаа зоволтгүйгээр бусдад тэр дор нь энэ 19-р зууны Английн Даун гэгч эмч алдаа гарган Даун синдромыг Ази, Монгол гентэй холбоотой байх гэж анх таамаглал гаргаад хэдхэн жилийн дараа алдаагаа ойлгон залруулсан гэж тайлбарлаж өгөөрэй. Тэгээд Монголынхоо сайхан түүх соёлыг магтан бусдад манай улсын нэрийг зөвөөр хэрэглэж байхыг бусдад уриалаарай. Мөн ВВС-н сайт руу радио нэвтрүүлэг болон нийтлэлийг линк-г Монголын тухай мэдээлэл олгосон инфографикийг хуваалцаж болно.

1 сард анх ярилцаж байснаас хойш та нар маань уйгагүй ажиллаж хөдөлгөөнөө улам бүр өргөжүүлж тодорхой үр дүнд хүрч чаджээ. Халуун баяр хүргээд цаашдын ажил үйлсэд тань өндөр амжилт хүсэе

Хөөрөлдсөн цахим өртөөч Д.Цэрэнбат

BBC World Service News -n link https://soundcloud.com/mail-wells/reclaiming-mongol
Barimtat nevtruuleg link
http://www.bbc.co.uk/programmes/p02n6yyb

#mongol хөдөлгөөнийг дэмжигч газар газрын Монголчууд

Др.Есуна Дугаровагийн нийтлэлийг нялх хүүхэд сүү ууж байгаа мэт амтархан уншлаа. Хүн хүнээ хайрлах хайр,орчин тойрноо хайрлах,нигүүлсэх,эгогоо багасгах энэ бүгдийг хүүхэд ахуйгаас нь ухамсарт нь суулгах их чухал юм байна гэж бодогдлоо.
Түүнчлэн төр засгийн удирдлагад байгаа хүмүүс ард түмэн гэхээ болье
гэхэд өөрдсийнх нь үр ач нар нийгэмд амьдарна гэж бодож өөрөө баяжихыг урьтал болголгүй хүн чанарыг эрхэмлээсэй, ирээдүйд чадалтай, хөгжиж цэцэглэсэн Монголыг байгуулахын тулд бүх чадлаараа ажиллаасай. Өлзиймаа

03/10/2015 at 02:05

Оюунлаг Оршихуй цувралын 20 дах дугаарын зочин илтгэгч Др Есуна Дугароватай “Бурханы шашин ба Нийгмийн өөрчлөлт” сэдэвт уулзалтын талаар хийсэн “бие халаах” ярилцлага

  • Др Есуна Дугарова. Цуврал уулзалтад оролцох урилгыг хүлээн авсанд баярлалаа. Юуны өмнө Та өөрийгөө товч танилцуулахгүй юу

Би Буриадын Бүгд Найрамдах улсын Улаан Үд хотод төрж, өссөн. Дунд сургуулиа алтан медальтай төгсөөд Санкт Петербургийн Улсын Их сургуулийн Дорно Дахины Судлалын Факултетад Хятад, Бутан хэлний ангид суралцсан. Дундуур нь Бээжингийн Хэл Соёлын Их Сургуульд мөн нэг жил суралцсан. Их Сургуулиа хамгийн өндөр үнэлгээтэйгээр төгсөөд тэр жилээ Ази судлалаар Кеймбриджийн их сургуулийн Мастерийн, залгаад Боловсролын докторын сургалтын бүрэн тэтгэлэгийг авч чадсан юм. Тэнд 3,5 жил суралцаж төгссөний дараа Лондонгийн Эдийн Засгийн сургуульд судлаач,  Дэлхийн Банканд зөвлөх, Кеймбриджийн их сургуульд багшаар ажиллаж байгаад  НҮБ-д ажиллахаар Женевт ирсэн. Энд би хөгжиж буй орнууд дах тогтвортой хөгжлийн нийгмийн үзүүлэлтүүдийн талаарх судалгаан дээр ажиллаж байна.

Чөлөөт цагаа зураг, хөгжим, спортод зориулахын зэрэгцээ Мянмар Хөгжмийн Фестивал зэрэг олон нийтийн байгууллагын Удирдах зөвлөлд цаг гаргадаг. Төрсөн нутаг Буриадаа дэлхий нийтэд таниулах, хүн төрөлхтөний сайн сайхны төлөө өөрийн гэсэн утга учиртай хувь нэмэр оруулахыг хичээдэг.

  • Саяхан Швейцарийн ТВ-д өгсөн ярицлагадаа ниймийн өөрчлөлт болоод бурханы шашны хоорондын холбооны талаар ярьсан тань анхаарлыг минь татав. Энэ чиглэлээр хэр удаан судалж байгаа вэ? Оюун санааны амгалан байдал, амар түвшин амьдрах талаар баруунд сүүлийн үед их ярих боллоо.

Юуны өмнө хэлэхэд би бурханы шашны хүмүүжлээр хүмүүжсэн. Хүүхэд байхаасаа бурханы шашны ёс дадлыг дагаж энэ нь миний оюун  сэтгэлийг төлөвшүүлэх гол суурь болсон юм. Яваандаа бурханы шашны гүн ухааныг сонирхон судалж энэ нь шашин гэдгээс илүү өргөн ухагдахуун юм байна гэдгийг ухааран Дээрхийн гэгээн Далай ламын хэд хэдэн улсад хийсэн лекц хичээлд очиж сууж, бурханы шашныг шинжлэх ухаан гэдэг утгаар судалж эхэлсэн.

Хийж буй ажлынхаа хүрээнд, боловсрол, эрүүл мэнд, нийгмийн хамгаалал гэх мэт нийгмийн хөгжлийн  чиглэлүүдээр мэргэшин, тэгш бус байдал, ядуурал, амьдралын баталгаагүй байдал зэрэгтэй холбоотой асуудлуудыг судалж байна. Алс хэтийн тогтвортой хөгжлийг бий болгоход чухал үүрэгтэй нийгэм, эдийн засаг, хүрээлэн буй орчны харилцан хамаарлыг манай хүрээлэн анхааран судалдаг.

Нэг талаас миний бурханы шашинаар хүмүүжсэн оюун санаа, нөгөө талаас нийгмийн асуудлуудыг судалдаг ажил 2 маань явсаар нэг цэгт нийлсэн юм. Бурханы шашин нь зөвхөн хувь хүний мөн чанар төдийгүй нийгмийн өмнө тулгарах асуудлуудыг бүрэн ойлгож тайлбарлах чиг хандлагыг бий болгож чадна гэдгийг би ухаарсан.

Үнэндээ ч сүүлийн жилүүдэд хөгжлийн талаарх ягшмал бус ойлголтоос хальсан, өөр өнцгөөс тайлбарлахыг хичээсэн сонирхол эрэлхийллүүд бий болж байна. Аз жаргалтай, амар амгалан байхыг судлахын ач холбогдолын талаар өндөр түвшний хэлэлцүүлгүүд хийгдэж, олон улсын илтгэлүүд гарах болов. 2011 онд НҮБ-ийн Ерөнхий Ассамблей гишүүн 193 орнуудынхаа дунд өөрсдийн улсын аз жаргалтай байдлын үзүүлэлтийг хэмжиж, түүнийгээ төрийн бодлогодоо анхаарахыг хүссэн шийдвэрийг баталсан юм. Дэлхий нийтээрээ өөр өөсдийн хэмжүүрээр амар амгалан байдалд хүрэхэд хийх зүйл их байгаа ч бурханы шашины наад захын сургааль номлолууд нь бид оюун ухаан, зүрх сэтгэлдээ энх амгаланг олоход тусалж чадна. Энэ нь энэрэл, нигүүслэл, өгөөмөр хайр зэргийг багтаах юм

  • Та өмнө нэгэнтээ “Буриадуудын  өвөг удам болсон Монголыг, монголчуудыг би гүнээ хүндэтгэдэг болохоор өөрийн судалгаандаа Монголыг оруулан судалж буй” хэмээж байсан. Монголд ойрмогхон очив уу? Монголын өнөөгийн “үндэсний нийт аз жаргалтай байдлын үзүүлэлт”-ийн талаар судлаач хүний хувьд юу хэлэхсэн бол

Монголд нилээд хэдэн жилийн өмнө очиж байсан. Шилжилтийн орнууд дах гэр бүлийн дэмжлэгийн талаархи судалгааны ажлаараа ойрмогхон очих боломж бүрдэх байхаа гэж найдаж байна

Таны асуултын  2 дах хэсэгтэй холбогдуулан хэлэхэд “Үндэсний нийт Аз жаргалтай байдлын үзүүлэлт” нь амьдралын чанарыг илэрхийлэх үүднээс анх зөвхөн Бутанд хэрэглэгдсэн ойлголт гэдгийг тодруулж хэлмээр байна. Түүнээс хойш цөөнгүй орнууд энэ ойлголтод түшиглэн аз жаргалтай байхтай холбоотой өөрсдийн хэмжүүрүүдээ гаргаж эхэлсэн ба судлаачид ч янз бүрийн хэмжүүрүүдийг боловсруулах болов.

Аз жаргалтай байдлын талаархи Дэлхийн Мэдээллийн Сангийн үзүүлэлтээс харахад Монголын аз жаргалтай байдлын дундаж үзүүлэлт 2013 оны байдлаар 0-10 гэсэн үнэлгээний завсарт 5,7 үнэлгээтэй гарч байжээ. Энэ нь амьдралын талаархи субектив илэрхийллийн тусгал. Энд “субектив” гэдгээр хувь хүний өөрийн амьдралдаа хэр аз жаргалтай байгаа үнэлгээнд тулгуурласан гэдэг санааг илтгэж буй. Аз жаргалтай байдлын тодорхойлолт нь янз бүр байж болох мэтгэлцээний сэдэв ч эрүүл мэндийн доройтол, ажилгүйдэл, халамж хамгааллын дутагдмал байдал зэрэг олон зүйлс нь аз жаргалгүй байх хүчин зүйлс болж байгаа нь тодорхой байна. Иймээс юун түрүүн наад захын хэрэгцээ болох ус, ариун цэвэрч байх боломж, эрүүл мэндийн чанартай сайн үйлчилгээ, байр оромжтой байхыг харгалзах нь чухал юм. Энэ нь хүн амын 25 хувь нь нүүдэлчин ахуйгаар амьдарч буй Монгол шиг орны хувьд онцгой хамааралтай. Эдгээр асуудлыг шийдвэрлэх нь илүү тааламжтай амьдрал, урт хугацааны баяр баясгаланг бий болгож чадна

Цахим хѳѳрѳлдсѳн Д.Цэрэнбат
Мэдээллийн эх сурвалж: http://www.mongolians.co.uk/mon/1581

____________________________

Publications on social dimensions of sustainable development

  • “Family in a new social contract in Russia, Kazakhstan and Mongolia”, United Nations Research Institute for Social Development, Working Paper, Forthcoming
  • “Why growth and development aren’t the same thing”, The Guardian, 25 November 2014, available here:
  • http://www.theguardian.com/global-development-professionals-network/2014/nov/25/sustainable-development-goals-growth-neoliberal-policies
  • “Rethinking social development for a post-2015 world” (co-authored with S. Cook), Development, 57:1, 2014
  • “Sustaining development gains through inclusive development”, Section III in UN Secretary-General’s Report “Addressing on-going and emerging challenges for meeting the Millennium Development Goals in 2015 and for sustaining development gains in the future”, UN Economic and Social Council (E/2014/61), 2014
  • “Social Drivers of Sustainable Development”, Research and Policy Brief, United Nations Research Institute for Social Development, 2014
  • “Social Inclusion and the Post-2015 Sustainable Development Agenda”, Background paper, United Nations Institute for Training and Research, 2014
  • “Global Societal Trends 2030: Key Challenges ahead for the European Union”, Input on empowerment, RAND Corporation and European Strategy and Policy Analysis System, 2013
  • “Addressing Inequalities” Synthesis Report of Global Public Consultations on Post-2015 Development Agenda, Input on indigenous peoples and inequalities, UNICEF and UN Women, 2013
  • “Accountability in public governance in China and implications for the post-2015 development agenda”, Input to 12th session of UN Committee of Experts on Public Administration, UN Department of Economic and Social Affairs, 2013
  • “Web-based mechanisms for citizen feedback in China”, Report, Social Development Sector, East Asia and Pacific Region, World Bank, 2012
  • “Policy implications for Chinese and Russian skilled migrants in the UK”, Proceedings of Westminster Legal Policy Forum, London, 2012
  • “Russian and Chinese immigration to the United Kingdom in a comparative perspective”, Working Paper, London School of Economics and Political Science, 2011

Publications on second language acquisition:

  • “Russian speakers’ L2 Chinese acquisition of wh-topicalization at the syntax-discourse interface”. Second Language Research, 30:4, pp. 411-437, Sage Publications, 2014
  •  “Syntactic effects of feature-driven movement in Russian speakers’ L2 Chinese grammars”. Linguistic Approaches to Bilingualism, 3:4, pp. 389-414, John Benjamins, 2013
  •  “Wh-topicalization at the syntax-discourse interface in English speakers’ L2 Chinese grammars” (co-authored with B. Yuan). Studies in Second Language Acquisition, 34:4, pp. 533-560, Cambridge University Press, 2012
  •  “Intervention effects in Russian speakers’ L2 Chinese grammars”. In V. Torrens et al. (eds.), Movement and Clitics. Cambridge Scholars Publishing, 2010
  •  “Interpretation of the Chinese reflexive ‘ziji’ by English speakers”. In B.Yuan (ed.), Theoretical and Empirical Approach to Applied Chinese Language Studies. Cypress Books, 2010

Publications on Buryatia:

Interviews:

Interview to Swiss Financial TV on Buddhism and social change, available in 5 languages:

  • English:
  • French:
  • Russian:
  • Chinese:
  • German:

Interview to ARD (in Russian), available here:

Улс орон маань улс төрийн хатуу дэглэмд хэдий ч шинжлэх ухааны хөгжлийг дэмжин урамшуулж байсан цаг үеийн томоохон төлөөлөгч   Б.Дашням профессорийн яриаг сонсож суухад Монголын шинжлэх ухааны нэгэн салбарын төдийгүй улс орны нэгэн цагийн түүхийг бүхэлд нь сонсох завшаан болж буйд олзуурхан алгаа үрэн суув. Түүний мэдлэг туршлагын арвин их сангаас энэ цагийн залууст сонсгож хуваалцахгүй бол дэндүү амиа бодсон хэрэг болох тул Оюунлаг Оршихуй уулзалтад оролцохыг урьсан билээ.  Эрдэмтэн маань ч урилгыг хүндэтгэлтэйгээр хүлээж авав.

Ингээд уламжлалт бие халаах ярилцлагыг та бүхэнд хүргэж байна.

2 сарын 27-д 18:30 цагаас элчин сайдын яамнаа болох уулзалт ярилцлагаар та бүхэн олон сонин сайхан зүйлсийг сонсож мэднэ, оюуны цэнгэл эдлэнэ гэдэгт эргэлзэхгүй байна.

Ta био технологийн шинжлэх ухааны Монгол дах хөгжилд өөрийн орон зайгаа эзэлж, хувь нэмрээ оруулсан дэлхийд танигдсан нэр хүнтэй эрдэмтэн хүн. Энэ салбарын шинжлэх ухааны үүсэл түүх, Монгол дах өнөөгийн төлөв байдлынх нь талаар товч танилцуулахгүй юу?

Аливаа амьд бие, түүний бүрэлдэхүүн хэсгийг ашиглан хүний амьдралд хэрэгтэй бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, үйлчилгээ эрхлэхийг биотехнологи хэмээн энгийнээр тодорхойлдог. Тухайлбал, амьтан гэршүүлж, амьдрал ахуй, хүнсэндээ ашиглах, ургамал тарималжуулж, хүнс, гоёл чимэглэлд хэрэглэх, сүүг бичил биетнээр эсгэж тараг цагаан идээ бэлтгэх, эм тариа үйлдвэрлэх зэргийг биотехнологийн үйлдвэрлэл гэж болно. Тэхлээр манай эринээс өмнө 5000-10000 жилийн тэртээ амьтан гэршүүлж, ургамал тарималжуулсан баримт байдаг бөгөөд биотехнологи тэр үед үүссэн гэж үздэг. Нөгөөтэйгүүр шинэ үеийн биотехнологи буюу генийн инженерчлэл, биоинженерчлэлийг  тусд нь авч үзэх нь бий. Эдгээр чиглэл 1950-аад онд уураг, ДНХ (генийн)-ийн анхдагч бүтцийг тодорхойлсноор үүсч буй болсон түүхтэй. Одоо хүн болгон, хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл болгоны амны уншлага болсон амьтан хувилах (cloning), хүн хувилах, тулгуур эсийн судалгаа (stem cell research) зэрэг нь дээрх салбаруудын ноён оргил билээ. Энэ тухай лекцидээ дэлгэрэнгүй ярья. Биотехнологийг ирээдүйд хүний амьдрал, түүний орчин, сэтгэхүйг өөрчлөх өвөрмөц увидастай шинжлэх ухаан технологийн салбар гэж ярьдаг.

1990 оноос өмнө ЗХУ, ЭЗХТЗ (Эдийн Засгийн Харилцан Туслах Зөвлөл) буюу СЭВ гэж байхад Монгол улс ШУТ-ийн тэргүүлэх чиглэлүүдээ  тодорхойлж, тэр дундаа биотехнологийг Монголд хөгжүүлэх бодлого явуулж байлаа. Биотехнологийн үндэсний зөвлөл байгуулж,, биотехнологи хөгжүүлэх зорилтот төлөвлөгөө боловсруулж байв. Мөн тэр үед Намын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо, Сайд нарын зөвлөлийн хамтарсан тогтоол гарч, Биотехнологийн хүрээлэн, МОНЭНЗИМ ШУҮ-ийн төв зэрэг эрдэм шинжилгээ, үйлдвэрлэлийн нэгжүүд байгуулагдаж,  энэ чиглэлийн судалгаа үйлдвэрлэл, нэг ёсондоо хөгжиж эхэлж байсан юм.  Одоо биотехнологийн үйлдвэрлэл эрхэлж байгаа хэд хэдэн байгууллага, үйлдвэрийн газар, компани бий. Томоохон нь, Сонгино дахь биокомбинат, МОНОС фарм, МЭЭШХ, МААЭШХ, Дархан хотын УГТЭШХ зэрэг юм. ШУА-ийн зарим хүрээлэн, МУИС, ХААИС, ШУТИС,  АУШТИС зэрэгт энэ чиглэлийн судалгаа хийдэг лабораториуд бий. АНУ, ХБНГУ, Япон Австрали зэрэг оронд манай олон залуу эрдэмтэд ажиллаж зарим нь лаборатори удирдах хэмжээнд хүрсэн байна. Их британид ч тийм залуус байсан.

Монгол улсад эн тэргүүнд шаардлагатай байгаа 10 мэргэжлийн нэгд нанобиотехнологи орж байгаа.

Хүний генетикийн талаар та судалдаг. Хүн сармагчингаас үүдэлтэй гэдэг Дарвины онолыг энэ салбар баталж чадах уу? Дезайны онол гэж бий тухай Та бас ярилаа.
Аливаа давуу чанар, шинж тэмдэг тээсэн бие махбод байгалийн шалгаралд бусдаасаа тэргүүлж, илүү олон үр төл үлдээдэг, ийм замаар хуучин зүйл бие махбадоос шинэ зүйл салбарлан үүсч байдаг гэсэн онолыг  дарвинизм буюу эволюционизм гэдэг. Хүн сармагчнаас үүсэлтэй гэж Дарвин болон түүнийг залгамжлагч олон судлаач нотлож байсан. Энэ нь зөвхөн хүн биш бүхий л амьд байгалийн гарал үүсэлтэй хамааралтай. Одоо ч гэсэн эрдэмтэд, олон нийтийн дунд түүхэн хөгжил хэмээх энэ л онол давамгайлсан хэвээр байгаа. Генетикийн судалгаа ч  Дарвины онолыг үгүйсгэдэггүй. Харин ч нотлох талдаа байдаг. Тухайлбал, бүх л амьд биетийн удамшихуйн материал буюу ген нь ДНХ хэмээх адилхан тогтоцтой биомакромолекулаас тогтдог.  Нөгөөтэйгүүр креоционизм буюу шашнаас үүдэлтэй бүтээгчийн онол дарвинизмтэй тэмцэлдсээр иржээ. Энэ онолоор бол хүн, ер нь байгалийг бурхан бүтээсэн гэж үздэг. Саявтарханаас ухаалаг дизайны онол буй болж байгаа бөгөөд үүнийг шашнаас ялгаж шинжлэх ухаан гэж томъёолдог байна. Энэ талын хүмүүсийн хэлж буйгаар бол  Дарвинизмын тайлбарлаж буй түүхэн хөгжил геологийн цаг хугацааны хувьд дэндүү хурдан байна. Нэг зүйл биет нөгөө зүйлээс үүсдэг юм бол зүйл завсрын олдвор байхгүй байна. Зүйл үүсч буй жишээ харагдахгүй байна гэдэг. Мөн эгэл эс байтугай, матриц, мэдээллийн захирамжгүйгээр уураг, ДНХ нийлэгжүүлж чадахгүй байна. Байшин барилгыг хүний зурсан зургаар хүн барьж босгодог лугаа амьд биетийг ухаалаг дизайны аргаар босгосон гэж үздэг байна. Тэр ухаалаг дизайнер нь хэн бэ эсвэл юу вэ гэдэг асуудал нээлттэй.

“Mongolian spot” буюу Монгол хөх толбо гэж бий. Монголчууд бид үүнийгээ “тэнгэрийн тамга” гэх мэтээр ярьж бахдах нь элбэг. Таны судалдаг шинжлэх ухаанаар хөх толбыг юу гэж тайлбарлах бол. 
Монгол хөх толбо (Mongolian blue spot) зөвхөн Монголчуудад ч биш, Солонгос, Япон хүүхдүүдэд элбэг тохиолдоно. Монгол хүүхдүүдийнх бол харьцангуй том байж магад. Хятад хүүхдүүдэд ч ховор боловч тохиолддог. Хэмжээ нь жижиг будаа шиг гэж ярьдаг. Тэнгэрийн тамга гэдэг нь Монголчуудын бэлгэдлийн үг бөгөөд хөх тэргэрийн гаралтай гэдэгтэй нэгэн утгатай болов уу. Европ хүүхдэд  маш ховор боловч тохиолддог. Толбын хэмжээ, давтамж үндэстэн угсаатанд өөр байх тал бий.

Хөх толбын (birthmark, beauty mark) учир энгийн. Меланин гэдэг хар бараан өнгийн нөсөө (pigment) меланоцит гэдэг эсийн тусламжтайгаар арьсан доор  нийлэгждэг. Энэ нөсөө нарны цацраг дахь  хэт ягаан туяаны хортой нөлөөг зохицуулах үүрэгтэй.

Уг нөсөөний тархалтыг зохицуулагч ген гэж байдаг. Тэдгээр генийн нөлөөгөөр нөсөө жигд бус тархах  буюу нэг газар бөөгнөрч нөгөө газар цөөрч байдаг байна. Тэр бөөгнөрсөн хэсэг нь бидний бахархдаг хөх толбо болой. Ийм толбо хортой нөлөө байхгүй.

Хүн нас барахад шарил дээр нь тогооны хөөгөөр янз бүрийн дүрстэй тэмдэг тавьж, өөрсдийнх нь ойр дотно болон ах дүү нарт хөх толботой хүүхэд төрвөл, өө манай тэр төржээ, яг ийм тэмдэг тавьсан юм гэж ярьдаг. Энэ нь хэдийвээр бэлгэдэл боловч төөрөгдөл. Хүний биед тавьсан тэмдэг удамшихгүй.

Хөөрөлдсөн Д.Цэрэнбат

 

 

БYМБЭЙН ДАШНЯМЫН БҮТЭЭЛИЙН ЖАГСААЛТ

(List of Publications, B.Dashnyam)  2014.05.14

 Нэг. Эрдэм шинжилгээний бүтээл (Research works)

  1. 1.Б.Дашням. 1973. Хоёр зүйл оготнын хромосомын тоо. Биологийн хүрээлэнгийн бүтээл . No 9
  2. 2.Б.Дашням. 1976. Ихэрлэлт эх малын наснаас хамааран хувьсах зүй тогтол. ШУА-ийн Мэдээ. No 1
  3. 3.Б.Дашням. 1976. Монгол хонины ихэрлэлтийг сайжруулах боломж. Хөдөө аж ахуй. No 3
  4. 4.Д.Баатар, Б.Дашням. 1974. Малын генетикийн үндэс. Улсын хэвлэлийн газар. Улаанбаатар, 4 хх
  5. 5.B.Dashnyam, R.Glaser und R.Petzoldt. 1981. Individuelle Unterschiede der Na und K-Konzentration im Seminalplasma von Bullen. Arch.exper. Vet. med, 35, 553-559
  6. 6.B.Dashnyam. 1981. Na- und K- Ionon im Seminaplasma und in Spermien von Bullen unter verschiedenen Bedingungen. Dissertation. Humboldt-Universitat zu Berlin.
  7. 7.Ц.Жанчив, Б.Дашням. 1983. Генийн инженерчлэл хүн төрлөхтөнд юу өгч чадах вэ?. Техник технологийн мэдээ. No 4
  8. 8.Б.Дашням, Ц.Цогтхишиг. 1983. Генийн инженерчлэл ба хүн төрлөхтний ойрын ирээдүй. Залуу зохион бүтээгч. 12-р сарын дугаар
  9. 9.Б.Дашням. 1983. Гипотеза о действии нехромосомного механизма регуляции соотношения пола у двоиневых пар ягнят и мышей. ЕСБХ-ийн эрдэм шинжилгээний бүтээл. No 18
  10. 10.Б.Дашням, Ц. Цогтхишиг. 1983. Шинэ хэлбэрийн амьтныг зохион бүтээх замд. ЕСБХ-ийн эрдэм шинжилгээний бүтээл. No 18
  11. 11.Б.Дашням, Ц.Өлзийбаатар. 1984. Бухны үрийн плазм ба эс дэх натри, калийн концентрацийн хэлбэлзэл. ЕСБХ-ийн эрдэм шинжилгээний бүтээл. No 19
  12. 12.Б.Дашням. 1984. Использование генной инженерии в создании противовирусных вакцин. В. Сб: Тезисы докладов к 4 научнопрактической конференции по актуальным вопросам вирусологии. Улаанбаатар
  13. 13.Б.Дашням. 1985. Вакцин гаргах шинэ арга зам. Техник технологийн мэдээ. No 4, 36-38
  14. 14.Б.Дашням, Ц.Цогтхишиг. 1985. pBR322 плазмидыг С600 омгийн гэдэсний савханцарт шилжүүлэн суулгасан нь. ЕСБХ-ийн эрдэм шинжилгээний бүтээл. No 20
  15. 15.Б. Дашням, Ц.Цогтхишиг. 1985. Гэдэсний савханцраас ауксотроф мутант ялгасан туршлагын дүнгээс. ШУА-ийн мэдээ.
  16. 16.Б.Дашням. 1986. Биотехнологийн хурдавчилсан хөгжлийн шаардлага. ШУА-ийн мэдээ.
  17. 17.Б.Дашням, Р.Болд. 1987. Бухны үрийн плазм ба эс дэх натри, калийн концентрацийн хэлбэлзэл. Ерөнхий ба сорилын биологийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний бүтээл, No 19, 96-101 хх
  18. 18.Генетик «Гарын авлага »(хамтран зохиогч).1988. Төв хэвлэлийн газар, Улаанбаатар
  19. 19.Б. Дашням. 1987. Биотехнологийн тухай ойлголт. Хөдөө аж ахуй сэтгүүл, No 2
  20. 20.Б. Дашням, Р.Алтанчимэг. 1988. Бактерийн протопласт нийлүүлэх арга. Техник технологийн мэдээ. No 1, 21 -22
  21. 21.Б.Дашням. 1991. Технология рекомбинантных ДНХ (Их дээд сургуулийн гарын авлага), Информатикийн төв, Улаанбаатар
  22. 22.Ya. Dagvadorj, B.Dashnyam, Ts.Oyunsuren, N.Khorolsuren and G.Zulkhuu.1992. Distribution of anti-HCV antibody. Reports of 34th scientific conference of the National Medical University. Ulaanbaatar, Mongolia.
  23. 23.B.Dashnyam,T.Ishida, Ts.Oyunsuren, T.Gerelsaikhan,D.Dorjsuren and Ch.Sharav. 1992. High incidence of HCV infection in blood donors of Mongolia. Abstracts of the 8th Virologists’ Conference, Ulaanbaatar, Mongolia (summary in English)
  24. 24.B.Dashnyam, J.Maidar, D.Battulga,T.Ishida, S.Togos, Z.Odgerel and J.Batsuuri.1992. Absence of human T-lymphotropic retrovirus type1 in Mongolian populations.Abstracts of the 8th Virologists Conference, Ulaanbaatar, Mongolia (Summary in English)
  25. 25.J.Batsuuri, B.Dashnyam, J.Maidar, D,Battulga, D.Dorjsuren and T. Ishida 1993. Absence of human T-Iymphotropic retrovirus type1 (HTLV-1) in different populations of Mongolia. Scandinavian Journal of Infectious Diseases, 25, 398-399.
  26. 26.B.Dashnyam. 1994. Biotechnology in Mongolia: Policies and Measures. In: Biotechnology Applications in Agriculture in Asia and Pacific. Asian Productivity Organization, Tokyo, pp. 257-262.
  27. 27.Shio Jean Lin, Karo Tanaka, William Leonard, Tudevdagva Gerelsaikhan, Bumbein Dashnyam, Sambuugiin Nyamkhisheg, Akiko Hida, Yutaka Nakahori, Keiichi Omoto, Michael H. Crawford and Yasuo Nakagome. 1994. A Y-associated allele is shared among a few ethnic groups of Asia. Jpn J Human Genet. 39, 299-304.
  28. 28.Д.Аюуш, Т.Гэрэлсайхан, Б.Дашням, С,Нямхишиг, Ж.Батсуурь. 1995. Монголын хүн ам дахь альдегиддегидрогеназ ферментийн удамшлын полиморф хэлбэршлийн судалгаа. Монгол хүн судлал. Тэргүүн дэвтэр, 100-103-р хуудас
  29. 29.Д.Батсайхан, Н.Алтанхуяг, Ё.Загдсүрэн, Д.Сувд, Бү. Дашням. 1995. Хонины өнчин тархинаас уутанцар идэвхжүүлэгч даавар гаргах боломж. «Биотехнологи-95» Шинжлэх Ухаан- Yйлдвэрлэлийн Бага Хурал (Илтгэлийн хураангуй), 37-40-р хуудас (Abstract in English)
  30. 30.Ts.Oyunsuren, S.Togos, Z.Odgerel, L.Batsoyol, B.Dashnyam. 1995. Diagnosis of hepatitis B and C virus infections by radioimmunoassay. National Conference “Biotechnology- 95″ (abstracts), pp. 64-65 (in English)
  31. 31.Бү. Дашням, Б.Шүрэнтуяа, Д.Сувд, Б.Аръяа. 1995. Рекомбинант дрожжийн эсийг шилэн бөмбөлөг, вортексын аргаар задлах нь. «Биотехнологи-95» Шинжлэх Ухаан- Yйлдвэрлэлийн Бага Хурал (Илтгэлийн хураангуй), 67-68-р хуудас (Abstract in English)
  32. 32.З.Одгэрэл, С.Тогос, Ж.Хасболд, Бү. Дашням. 1995. Б гепатитын вирусын гадаргуугийн эсрэг төрөгчийн (HBsAg) нэг язгуурт эсрэг бие гаргасан нь. «Биотехнологи-95» Шинжлэх Ухаан- Yйлдвэрлэлийн Бага Хурал (Илтгэлийн хураангуй), 69-70-р хуудас (Abstract in English)
  33. 33.M.Nakatome, K.Honda, Z.Tun, Y.Kato, S.Harihara, K.Omoto, S.Misawa, T.Gerelsaikhan, S.Nyamkhishig, B.Dashnyam, J.Batsuuri and C.Wakasugi. 1996. Genetic polymorphism of the 3’VNTR Region of the Human Dopaminergic Function Gene DAT1 (Human Dopamine Transporter Gene) in the Mongolian Population. Human Biology, v.68, No.4, pp.509-515
  34. 34.Mark A.Jobling, Vassiliki Samara, Arpita Pandya, Neale Fretwell, Barbara Bernasconi, R.John Mirchel, Tudevdagva Gerelsaikhan, Bumbein Dashnyam, Antti Sajantila, Pia J. Salo, Yutaki Nakahori, Christine M. Disteche, Kumarasamy Thangaraj, Lalji Singh, Michael H. Crawford and Chris Tyler-Smith. 1996. Recurrent duplication and deletion polymorphisms on the long arm of the Y chromosome in normal males. Human Molecular Genetics, Vol.5, No. 11,1767-1775
  35. 35.Tatjana Zerjal, Bumbein Dashnyam, Arpita Pandya, Manfred Kayser, Lutz Roewer, Fabricio R. Santos, Wulf Schiefenhoevel, Niele Fretwell, Mark A. Jobling, Shinji Harihara, Koji Shimizu, Dashnyam Semjidmaa, Antti Sajantila, Pia Salo, Michael H. Crawford, Evgeny K. Ginter, Oleg V. Evgrafov, and Chris Tyler-Smith.Genetic relationships of Asians and Northern Europeans, Revealed by Y chromosomal DNA analysis. American Journal of Human Genetics, 60: 1174-1183
  36. 36.Ц.Оюунсүрэн, С.Тогос, З.Одгэрэл, М.Баярсайхан, Б.Дашням. 1997. Гепатит С вирусын халдварыг илрүүлэхэд (PCR)-ын арга хэрэглэх нь. «Вирус судлалын тулгамдсан асуудлууд» Онол-практикийн 10-р бага худал (илтгэлийн хураангуй)
  37. 37.Ц.Оюунсүрэн, М.Мизоками, С.Тогос, Б.Дашням. 1997. Монгол хүн амын дунд гепатит Г вирус илрүүлсэн нь. «Вирус судлалын тулгамдсан асуудлууд» Онол-практикийн 10-р бага худал (илтгэлийн хураангуй)
  38. 38.М.Баярсайхан, С.Тогос, Б.Дашням, З.Одгэрэл, Ц.Оюунсүрэн. 1997. Альфафетопротейн маркераар элэгний хавдрыг оношлосон дүнгээс. «Вирус судлалын тулгамдсан асуудлууд» Онол-практикийн 10-р бага худал (илтгэлийн хураангуй)
  39. 39.Ц.Оюунсүрэн, С.Тогос, М.Мизоками, Б.Дашням. 1997. Манай хүн амын дунд тархсан С вирусын генотипийн судалгаа. «Вирус судлалын тулгамдсан асуудлууд» Онол-практикийн 10-р бага худал (илтгэлийн хураангуй)
  40. 40.Tsendsuren OYUNSUREN, Namkhai-Ochir NYAMDAVAA, Sanjdorj TOGOS, Zagaa ODGEREL and Bumbein DASHNYAM. 1997. Incidence of HBV, HCV infections and hepatocellular carcinoma in Mongolian patients. Abstracts for the 1th Kanazawa International Symposium on Cancer “Hepatitis viruses and Hepatocellular carcinoma”, Kanazawa, Japan, March 11, 1997
  41. 41.Chris Tyler-Smith, Arpita Pandya, Tatiana Zerjal, Fabricio R. Santos, Manfred Kayser, Bumbein Dashnyam, Oleg V. Evgrafov, Rosalind Hardling and Mark A. Jobling. 1997. The use of Y-chromosomal DNA polymorphisms to investigate human history. Abstracts, HGM97, Canada, March 1997
  42. 42.Yutaka Kondo, Masashi Mizokami, Tatsunori Nakano, Takanobu Kato, Ryuzo Ueda, Motokazu Mukaide, Kazumasa Hikiji, Takafumi Ishida, Dorjbal Dorjsuren, Bumbein Dashnyam, and Tsendsuren Oyunsuren. 1997. Prevalence and Molecular Epidemiology of GB Virus/Hepatitis G Virus Infection in Mongolia. Journal of Medical Virology, 52: 143-148
  43. 43.Karafet, Tatiana, Stephen L. Zegura, Jennifer Vuturo-Brady, Olga Posukh, Ludmila Osipova, Victor Wiebe, Francine Romero, Jeffery C. Long, Shinji Harihara, Feng Jin, Bumbein Dashnyam, Tudevdagva Gerelsaikhan, Keiichi Omoto, and Michael F. Hammer. 1997. Y Chromosome Markers and Trans-Bering StraitAmerican Journal of Physical

Anthropology, 102:301-314.

  1. 44.Bumbein Dashnyam. 1998. The Y chromosome DNA polymorphism in Mongolians and Northern Europians (Short review article). Abstracts of the International Symposium devoted to To Van’s Aniversary.
  2. 45.Sh.Harihara, Bumbein Dashnyam et al. 1999. Mitochondrial DNA polymorphisms in Mongolian Buryads. Rep. Soc. Res. Native Livestock 17: 165-177
  3. 46.Ts.Zhanchiv, Kh.Tumennasan, Ts.Tsendsuren, B.Dashnyam. 1999. Mongolian Native Livestock and its Genetic Structure. Report of the Society for Researches on Native Livestock, Japan , 17: 1-8
  4. 47.Ken Nozawa, Yoshizane Maeda, Kenji Tsunoda, Yuichi Tanabe, Keiichi Omoto, Kuniaki Nerome, Ts.Zhanchiv, B. Dashnyam, H.Tumennasan and Ts.Tsendsuren. 1999. Gene- constitution of the Mongolian horses. Rep.Soc.Res.Native Livestock. 17: 45-61
  5. 48.Kenji Tsunoda, Ken Nozawa, Yoshizane Maeda, Yuichi Tanabe, T. Tserenbatin, M. Byamba, H. Tumennasan, Ts. Zhanchiv and B.Dashnyam. 1999. External morphological characters and blood protein polymorphisms of native sheep in Central Mongolia. Rep.Soc.Res.Native Livestock. 17: 63-82
  6. 49.Yuichi Tanabe, Osamu Taniwaki, Hiromitsu Hayashi, Kazuya Nishizono, Hisako Tanabe, Shin’ichi Ito, Ken Nozawa, H.Tumennasan, B.Dashnyam and Ts.Zhanchiv. 1999. Gene constitution of the Mongolian Dogs with emphasis on their phylogeny. Rep.Soc. Res. Native Livestock. 17:109-132
  7. 50.Yuichi Tanabe, Hidenori Yokoyama, Jotaro Muraakami, Haruka Kano, Osamu Tanawaki, Hisato, Okabayashi, Yoshizane Maeda, Chihiro Koshimoto, Ken Nozawa, H.Tumennasan, B.Dashnyam and Ts. Zhanchiv.1999. Polymorphisms of the plumage colors, the skin variations and blood proteins in the native chickens in Mongolia. Rep.Soc.Res.Native livestock. 17: 139-153
  8. 51.Yoshizane Maeda, Keiji Kinoshita, Yuichi Tanabe, Ken Nozawa, Chihiro Koshimoto, Kenji Tsunoda, H.Tumennasan, B.Dashnyam and Ts.Zhanchiv. 1999. Polymorphisms of egg white protein in native chickens in Mongolia. Rep.Soc.Res.Native Livestock.17: 155-163
  9. 52.Dorjbal DORJSUREN,Wen Xiang WEI, Yong Lin, Bumbein Dashnyam, Naoyuki Hayashi, and Seishi Murakami. 1999. RNA polymerase subunit 5 (RPB5) functions in activated transcription through interaction with TFIIB. Abstracts of papers presented at the Meeting on MECHANISMS OF EUKARYOTIC TRANSCRIPTION, Sept. 1 – 5, 1999, Cold Spring Harbor Laboratory, New York, p 66
  10. 53.Dorjsuren DORJBAL, Bumbein DASHNYAM et al. 1999. Corepression domain of RMP inhibits HBx transactivation. Proceedings of the Fifty Eighth Annual Meeting of the Japanese Cancer Association, Sept. 29 – Oct. 1., Hiroshima, Vol.90, Japanese Journal of Cancer Research, p 537
  11. 54.Kenji TSUNODA, Shinji HARIHARA, Bumbein DASHNYAM, Dashnyam SEMJIDMAA, Yoshitsugu YAMAGUCHI, Tomoko TAGUCHI, Yuichi TANABE, Keizo SATO. 2000. Genetic polymorphisms of apolipoprotein E and H in the Buryad population of Eastern Mongolia: Allele frequencies and relation to plasma lipid levels. Abstracts of the 84th Congress of the Japanese Society of Legal Medicine, The Japanese Journal of Legal Medicine, Vol. 54, No 1

55.B.Dashnyam, L.Delgermaa, T.Zerial, A.Adilbish, Chris Tyler-Smith. 2000. T-C Transiion Mutation in Y Chromosome is a Useful Marker for Tracing Human History. In: First National Conference: Mongolia Towards Molecular Biology. p 13

  1. 56.L.Delgermaa, B.Dashnyam, T.Nomura, D.Dorjsuren and S. Murakami. 2000. Subcellular Localization of RMP, a RNA Polymerase II Subunit 5-Mediation Protein. In: First National Conference: Mongolia Towards Molecular Biology. p14
  2. 57.A.Erdenebat, J.Batbold, B.Dashnyam. 2000. Plasmid Content of Yersina Pestis and Host Relationship. In: First National Conference: Mongolia Towards Molecular Biology. p 18
  3. 58.T.Indra, G.Batjargal, Ch.Dixkens, J.Neesen, W.Engel and B.Dashnyam. 2000. Isolation and Characterization of Band 4.1 Novel Member. In: First National Conference: Mongolia Towards Molecular Biology. p 22
  4. 59.R.Shamsadin, J.Khongorzul, B.Dashnyam, I.Adham and W.Engel. 2000. Cloning, Organization, Chromosomal Localization and Expression Analysis of Mouse Prkag 1 Gene. In: First National Conference: Mongolia Towards Molecular Biology. p 25
  5. 60.Tatiana Zerial, Yali Xue, R. Spencer Wells, Weidong Bao, Suling Zhu, Raaheel Qamar, Quasim Ayub, Aisha Mohyuddin, Songbin Fu, Chengbin Huang, Baibin Chen, Xiaoyi Huang, Zhongcheng Shi, Qi Wang, An Liu, Yu Zhang, Huanjie Yang, Pu Li, Nadira Yuldasheva, Ruslan Ruzibakiev, Jiujin Xu, Qunfang Shu, Ruofu Du, Huanming Yang, Matthew E. Hurles, Elizabeth Robinson, Tudevdagva Gerelsaikhan, Bumbein Dashnyam, S. Qasim Mehdi, Chris Tyler-Smith. 2001. Towards the Genetic History of Chingis Khan. Монэнзим-25 Шинжлэх Ухаан – Үйлдвэрлэлийн Бага Хурлын Илтгэлийн Хураангуй. Улаанбаатар, х. 10
  6. 61.Б. Дашням, Б. Ариунжаргал. 2001. Чингис хааны удам угсаатай холбоотой генетик баримт . Шинжлэх Ухаан Технологийн Их Сургуулийн Эрдэм Шинжилгээний бичиг, No 1/47, x. 272-275
  7. 62.Dashnyam Bumbein and Raymond A. Zilinskas. 2003. Review of Developments in Biotechnology in Mongolia. In: Mongolia Today: Science, Culture, Environment and Development. Ed. Dendeviin .Badarch, Raymond A. Zilinskas and Peter J. Balint. Forward by Natsagiin Bagabandi, President of Mongolia, Routledge Curzon Taylor and Francis Group,
  8. 63.49-66
  9. 64.Tatiana Zerial, Yali Xue, Georgeo Betorelle, R. Spencer Wells, Weidong Bao, Suling Zhu, Raheel Qamar, Quasim Ayub, Aisha Mohyuddin, Songbin Fu, Pu Li, Nadira Yuldasheva, Ruslan Ruzibakiev, Jiujin Xu, Qunfang Shu, Ruofu Du, Huanming Yang, Matthew E. Hurles, Elizabeth Robinson, Tudevdagva Gerelsaikhan, Bumbein Dashnyam, S. Qasim Mehdi and Chris Tyler-Smith. 2003. The Genetic Legacy of the Mongols. American Journal of Human Genetics. 72: pp. 717- 721
  10. 65.Tyler-smith C., Zerjal T., Xue Y., Wells RS., Bao W., Zhu S., Qamar R., Ayub Q., Mohyuddin A., Fu S., Li P., Du R., Yang H., Mehdi SQ., Yuldasheva N., Ruzibakiev R., Hurles ME., Robinson E., Gerelsaikhan T., Dashnyam B. Y-chromosomal DNA variation and human population history (2003), 281-282, In Vol. 1239 of International Congress Series, Elsevier B.V.64.
  11. 66.Б. Дашням. 2006. Биологийн нөөц баялаг ба хамгаалал. “Биологийн нөөц баялагийг хамгаалах ба биоаюулгүй байдал” номд. х. 5-11
  12. 67.Б. Дашням. 2006. Биоаюулгүй байдал гэж юу вэ? “Биологийн нөөц баялагийг хамгаалах ба биоаюулгүй байдал” номд. х. 18-23
  13. 68.J.Balgan, B.Dashnyam. 2006. Theoretical background of observations and research works on normal birth. Proceedings of Mongolian Academy of Sciences. Vol. 180, No 2, pp. 118-119
  14. 69.K.Nakayama, A.Soemantri, , Feng Jing, B.Dashnyam, R. Ohtsuka, Ph.Duanchang, M.N.Isa, W.Settheetham-Ishida, Sh.Harihara and T.Ishida. 2006. Identification of novel functional variants of the melanocortin 1 receptor gene originated from Asians. Human Genetics, Vol. 119, No 3, pp 322-330
  15. 70.I.Yuasa, K.Umetsu, Sh.Harihara, A.Kido, A. Miyoshi , N.Saitou, B.Dashnyam, F. Jing, G.Lucotte, P.K.Chattopadhyay, L.Henke and J.Henke. 2006. Distribution of the F374 allele of the SLC45A2 (MATP) gene and founder haplotype analysis. Ann Hum Genet. Nov, 70 (Pt 6), pp 802-811
  16. 71.I.Yuasa, K.Umetsu, Sh.Harihara, A. Miyoshi , N.Saitou, K.S.Park, B.Dashnyam, Feng Jing, G.Lucotte, P.K.Chattopadhyay, L.Henke and J.Henke. 2007. OCA2*481Thr, a hypofunctional allele in pigmentation, is characteristic of northeastern Asian populations. Journal of Human Genetics, Vol. 52, No 8, pp 690-693
  17. 72.I.Yuasa, K.Umetsu, Sh.Harihara, A.Kido, A. Miyoshi , N.Saitou, B.Dashnyam, F. Jing, G.Lucotte, P.K.Chattopadhyay, L.Henke and J.Henke. 2007. Distribution of two Asian-related coding SNPs in the MC1R and OCA2 genes. Biochem Genet. June 15
  18. 73.Enkhtuya B., Narantuya Sh., Dashnyam B. 2007. Professional English. Admon Publishing Company, Ulaanbaatar.
  19. 74.Shiro Takeda, Keiko Yamazaki, Masahiko Takeshita, Yukiharu Kikuchi, Tarushige, Nakaji, Chuluunbat Tsend-Ayush, Bumbein Dashnyam, Satoshi Kawahara, Michio Muguruma. 2008. Probiotic potential of lactic acid bacteria isolated from traditional fermented dairy products made by nomads in Mongolia. Proceedings of Asia Lactic Acid Bacteria Symposium. Ulaanbaatar, Mongolia. Aug. 27-28, 2008
  20. 75.S.Ganbold, N.Evgeniy, Bu.Dashnyam, G.Uyanga. 2009. STR multiplexes technology in forensic investigation in Mongolia. In: The 2nd CFSE International Workshop on “Appropriate Technologies” 10-11, Aug 2009, Ulaanbaatar, Mongolia, p 30
  21. 76.Bumbein Dashnyam. 2009. The history of the Mongols. In: The second national conference “Current problems of biotechnology”. Oct 26, 2009, pp 18-20
  22. 77.Ш.Пүрэвдулам, Д.Баярлхагва, Б.Дашням, Р.Баярмаа, Ц.Эрдэнэчимэг, Г.Уянга, С.Ганболд. 2009. Монголын хүн ам дахь У хромосомын зарим генетик маркерийн судалгаа. ”БИОТЕХНОЛОГИЙН ӨНӨӨГИЙН АСУУДЛУУД” Үндэсний II бага хурал. 2009 оны10-р сарын 26, Улаанбаатар хот, хх 60-62
  23. 78.Bumbein Dashnyam, Shiro Takeda, Keiko Yamazaki, Masahiko Takeshita, Yukiharu Kikuchi, Chuluunbat Tsend-Ayush, Satoshi Kawahara and Michio Muguruma. 2009. Adhesion of lactic acid bacteria (LAB) isolated from Mongolian traditional dairy products to Caco-2 cells. In: The second national conference “Current problems of biotechnology”. Oct 26, 2009, pp 98-99
  24. 79.С.Баярхүү, Бү.Дашням. 2009. Монгол улс дахь биоаюулгүй байдлын өнөөгийн асуудлууд. ”БИОТЕХНОЛОГИЙН ӨНӨӨГИЙН АСУУДЛУУД” Үндэсний II бага хурал. 2009 оны10-р сарын 26, Улаанбаатар хот, хх 127- 128
  25. 80.Бүмбэйн Дашням. 2009. Монголчуудын У хромосомын гарвал ба Чингис хаан. Шинжлэх Ухааны Ададемийн Мэдээ. Дугаар 193, No3, хх 57-63

80.モンゴル・ブリアート族におけるミトコンドリアDNA多型,針原伸二・宮下和子・錦引玲・Bumbein Dashnyam,Dashnyam Semjidmaa・本田克也・中留 … Apr 8, 2009

  1. 81.Takeda, S; Yamasaki, K; Takeshita, M; Kikuchi, Y; Tsend-Ayush, C; Dashnyam, B; Ahhmed, AM; Kawahara, S; Muguruma, M
    The investigation of probiotic potential of lactic acid bacteria isolated from traditional Mongolian dairy products.
    Animal science journal = Nihon chikusan Gakkaihō 2011;82(4):571-9.
  2. 82.Takeda, S; Takeshita, M; Kikuchi, Y; Dashnyam, B; Kawahara, S; Yoshida, H; Watanabe, W; Muguruma, M; Kurokawa, M
    Efficacy of oral administration of heat-killed probiotics from Mongolian dairy products against influenza infection in mice: Alleviation of influenza infection by its immunomodulatory activity through intestinal immunity.
    International2011;11(12):1976-83.
  3. 83.Kenji Tsunoda, Shinji Harihara, Yuichi Tanabe, Bumbein Dashnyam. 2012. Polymorphism of the apolipoprotein B gene and association with plasma lipid and lipoprotein levels in the Mongolian Buryat.

Biochemical Genetics, 50 (3): 249-68

  1. 84.B. Dashnyam, D,Bayarlkhagva, Evgeniy Namdakov, G.Batjil, S. Ganbold. 2012. Haplotypes and allelic frequencies of 12 Y-STR loci in Mongolian and Korean male groups. Procedings of Mongolian Academy of Sciences (March)
  2. 85.Shiro TAKEDA, Satoshi KAWAHARA, Muneaki HIDAKA, Hiroki YOSHIDA, Wataru WATANABE, Masahiko TAKESHITA, Yukiharu KIKUCHI, Dashnyam BUMBEIN, Michio MUGURUMA & Masahiko KUROKAWA. 2013. Effects of Oral Administration of Probiotics from Mongolian Dairy Products on the Th1 Immune Response in Mice. Bioscience, Biotechnology, and Biochemistry, Volume 77, Issue 7, pages 1372-1378

Хоёр. Нийтлэг бүтээл (Popular Articles and Books)

  1. 1.Б.Дашням. 1973. Бөөм хэвшил, түүнийг ангилалзүйн талаар судлах нь. Шинжлэх ухаан амьдрал. No 3, pp 17-20
  2. 2.Б.Дашням. 1973. Гарвал, хромосом, хүн. Шинжлэх ухаан амьдрал. No6
  3. 3.Ц.Жанчив, Б.Дашням. 1973. «Малын генетик» гэдэг номын тухай. Шинжлэх ухаан амьдрал. No6
  4. 4.Б.Дашням. 1976. Хонины ихэрлэлтийн асуудал. Хөдөлмөр сонин. 2-р сарын 16-ны дугаар
  5. 5.Б.Дашням. 1976. Бионик гэж юу ве? Пионерийн үнэн. 9-р сарын 27-ны дугаар
  6. 6.Б.Дашням, Д.Баатар. 1978. 2000 оны биологийн үр хөврөл (ном). Монголын эрдэм дэлгэрүүлэх нийгэмлэг, Армийн СХ-ийн хэвлэх үйлдвэр, Улаанбаатар, 3 хх
  7. 7.Б.Дашням. 1982. Бионикийн тухай. Шинжлэх ухаан амьдрал. No5
  8. 8.Ц.Жанчив, Б.Дашням. 1983. Биологийн ухааны хэтийн төлөв. Yнэн сонин. 11- р сарын 16-ны No 274
  9. 9.Б.Дашням. 1985. Биотехнологи гэж юу вэ? Шинжлэх ухаан амьдрал. No 4
  10. 10.Б.Дашням, Ц.Жанчив. 1986. Биотехнологи тэргүүлэх чиглэлийн нэг. Yнэн сонины 2-р сарын 2-ны дугаар
  11. 11.Б.Дашням. 1987. Биотехнологийн тухай. Шинэ хөдөө. 3-р сар
  12. 12.Б.Дашням. 1987.Биотехнологийн тухай ойлголт. Хөдөө аж ахуй. No 2
  13. 13.Б.Дашням. 1987. Биотехнология в МНР. Монголпресс. 6-р сар
  14. 14.B.Dashnyam.1993. An Important Economic Sector. The Mongol Messenger No20 (98), May 18
  15. 15.БДашням. 1995. Биотехнологи Монгол орныг өөд татна.. Засгийн газрын мэдээ. 2-р сарын 18 No 19 (261)
  16. 16.Н.Батаа, Б. Дашням. 1997. Биотехнологи, дэлхийн хөгжлийн чиг хандлага болсон, манайд хоцронгуй байна. Өнөөдөр, 7-р сарын 5, No 133 (171)
  17. 17., 2-р сар)11(Б.Дашням. 1998. Хонийг хувилах уу? Хүнийг хувилах уу? ЭРДЭМ, ШУА-ийн хэвлэл, Дугаар 3
  18. 18.Б.Дашням ., 2004. Биотехнологи гэж юу вэ?., Шинжлэх ухаан, танин мэдэхүй, No 06, 3-4 х
  19. 19.Н. Уртнасан, Б. Дашням, Э.Амар. 2004. Биотехнологи ба хэрэглээ. Шинжлэх ухаан, танин мэдэхүй, No 06, 3-4 х
  20. 20.Б.Дашням , Э.Амар., 2004. Генетикийн аргаар өөрчилсөн ургамал зохион бүтээх ажлын био-аюулгүй байдлын бодлого., Шинжлэх ухаан, танин мэдэхүй, No 06, 7-8 х
  21. 21.Б.Дашням, Ж. Батсуурь. 2004. Хүнсний аж үйлдвэр., Шинжлэх ухаан, танин мэдэхүй, No 06, 10 х
  22. 22.Б.Дашням, Д. Амарбаясгалан, 2004. Биотехнологийн эрхзүйн асуудал, Шинжлэх ухаан, танин мэдэхүй, No 06, 13х
  23. 23.Ж.Батсуурь, Б.Дашням, Д.Буудайхүү., 2004. Биотехнологийн салбар

Монгол оронд., Шинжлэх ухаан, танин мэдэхүй, No 06, 20-23 х

  1. 23.Ж. Балган, Б. Дашням. 2006. Хэвийн төрөлтөд хийсэн ажиглалт, судалгааны онолын тайлбар. Эрдэм, No 5 (97)
  2. 24.Б.Дашням, Б.Базаррагчаа. 2009. Биотехнологи, генийн инженерчлэлийн ухааны нээлт, технологийн дэвшилд үзүүлж буй үр нөлөө ба ирээдүй. Монголын хөдөө, No 24
  3. 25.Б.Дашням. 2010. Ээжийнхээ тухай хэлэх үг. “Буян дагуулсан бурхан ижий нар” номд, 215-218 х

Гурав. Хянан тохиолдуулсан ном (Books edited)

  1. 1.ШУА-ийн Ерөнхий ба сорилын биологийн хүрээлэнгийн 1981-1984 оны бүтээлүүд
  2. 2.Ж. Батсуурь, С.Нямхишиг, Н.Чимгээ. 2003. Монголын хүн амын генийн сан: Тэргүүн боть. Удамшлын полиморф хэлбэршил ба генийн давтамжууд. Улаанбаатар хот
  3. 3.Б.Арвинбаяр. 2008. Хувиргасан амьд организмаас гаралтай бүтээгдэхүүний тухай. Гарын авлага. Улаанбаатар хот
  4. 4.А.Самбуу. 2008. Тэмүүжин Чингэсийг тохиолгон төрүүлсэн Монгол удам ген. Улаанбаатар хот
  5. 5.Mongolia towards Molecular biology. Abstracts of Reports, First National Conference, 2000, Ulaanbaatar, Mongolia
  6. 6.Ж.Батсуурь, Э.Энхмаа. 2010. Монгол улсын иргэн угийн бичиг хөтлөх үлгэрчилсэн загвар. Хүн судлалын үндэсний төв, Улаанбаатар хот
  7. 7.С.Ганболд, Ж.Пүрэвдулам, Д.Баярлхагва. 2013. ДНХ-ийн олон хэлбэршлийг шүүхийн шинжилгээнд хэрэглэхүй. Нэг сэдэвт бүтээл
  8. 8.Ж.Батсуурь. 2013. Өвгө Монголчуудын генетик гарваль, их нүүдэл, суугаальшилын түүх. “Мөнхийн үсэг ХХК”, Улаанбаатар хот

Дөрөв. Орчуулсан ном (Books translated)

  1. 1.Г.Ф. Плеханов. 2005. Тайны телепатии: Феномен Умного Ганса. Омск. Монгол хэлэнд орчуулж хэвлүүлсэн он 2007. 368 х

Тав. Орчуулсан баримтат кино (Documentaries translated)

  1. 1.Al Gore. 2006. An Inconvenient Truth: Global Warming. 1 hr 30 min

Монгол хэлэнд орчуулж, Үндэсний TV-ээр үзүүлсэн он 2007.

  1. 2.Josh Bernstein. Digging for the truth: Lost empire of Chinggis khaan. 47min Монгол хэлэнд орчуулж, Үндэсний TV-ээр үзүүлсэн он 2007.

Зургаа. Зохиогчийн эрх, патент

  1. 1.Ж.Балган, П.Алтангэрэл, Б.Дашням. 2010. Монгол Улс, Зохиогчийн эрхийн гэрчилгээ. Бүтээлийн нэр: “Монгол уламжлалт төрөлтийн ач холбогдлыг судалж, онолын шинэ тайлбарыг боловсруулсан нь”. 2010 оны 04 сарын 14 -ны өдрийн 33 тоот тушаал

Улсын бүртгэлийн дугаар 3853

Долоо. Удирдаж хамгаалуулсан PhD диссертаци

  1. 1.Б. Бадрах. 1999. Ферментацийг загварчлах аргазүй.
  2. 2.2. A. Эрдэнэбат. 2000. Монголд ялгасан тарваган тахлын нянгийн тоо хэмжээ

http://65.54.113.26/Author/2826870/bumbein-dashnyam

http://www.mongolians.co.uk/mon/1523

Хуудас 2 -с 1

Цахим Өртөө Сүлжээнд элсэх

  • Өртөөний сүлжээнд элсэх

tsahim_urtuuХэрэв та Монгол Туургатны Цахим Өртөө Сүлжээнд элсэхийг хүсвэл: http://groups.google.com/group/tsahim-urtuu-suljee хаягаар зочилж маш хялбархан бүртгүүлж болно. Та Гүүгл суурьт энэхүү сүлжээнд имэйлээ бүртгүүлснээр манай сүлжээний гишүүн болно.

 

Image Temp

Энэ хуудас нь Цахим Өртөө сүлжээний нийт гишүүдийн хамтын бүтээл байх бөгөөд ажил хэргийн санал болгоныг вэбийн хамтлаг тухай бүр нь тусган энэ хуудсанд оруулж байх болно. Хамтран ажиллаж буй, ажиллахаар зэхэж буй таньд баярлалаа.

Newsletter