161-р сар2018

Мал эмнэлгийг улс төрөөс ангид биеэ даасан тогтолцоотой болгоё

Б.Оюундэлгэр /МОНЦАМЭ/- www.dayarmongol.com

Монголын үндэсний мал эмнэлгийн холбооны ерөнхийлөгч С.Батсайхантай ярилцлаа.

-Зах зээлийн нийгэмд шилжсэнээр Мал эмнэлгийн салбар унаж, одоо ч чигээ олохгүй, буруу яваад байгааг холбооны зүгээс юу гэж үздэгээс яриагаа эхлэх үү?
-Хүний эмч хүнээ эмчилнэ, малын эмч хүн төрөлхтнийг эмчилнэ гэдгийг хүмүүс энгийнээр ойлгох хэрэгтэй. Мал өвчтэй бол хүн өвчилнө. Энэ утгаараа эдийн засгийн чухал салбар. Шүлхийгээ зогсоох чадахгүй бол махны экспортын талаар ярих хэрэггүй. Мэргэжлийн хүмүүсийн үгийг сонсмоор байна. Шүлхийг эмчлэх арга зам ол гэх нь буруу биш ч хав дарна гэсэн бодлого барих ёстой. Мал эмнэлгийн тогтолцоог олон улсын жишгээр бие даасан хараат бус, босоо тогтолцоотой болгох хэрэгтэй байгаа юм. Үүрэг өгнө, хариуцлага өндөр. Шүлхий гарсан, хариуцлага тооцно гэдэг. Хэнд юу тооцох гээд байгаа юм бүү мэд.

МУИС-ийг 1942 онд байгуулснаас хойш дээд мэргэжлийн малын эмч бэлтгэсэн ч өнөөдөр Мал эмнэлгийн бие даасан тогтолцоо алга. Мал эмнэлэг, үржлийн агентлагийн удирдлага нь мэргэжлийн биш. Олон улсын жишгээр Мал эмнэлгийг толгойлох хүн ДМАЭМБ-д Монгол Улсыг төлөөлсөн эрх зүйтэй. Аймгийн түвшин дэх Мал эмнэлгийн алба нь аймгийн ХХААЖДҮ-ийн газарт харьяалагддаг. Газрын дарга нар голдуу хөдөө аж ахуйн чиглэлийн хүмүүс. Гэнэт малын халдварт өвчин гарч, голомт руу явахад мөнгөгүй, цаг хугацаа ч алддаг нь тогтолцооны буруу юм. Энэ газрын дарга уулзалт, семинараас эхлээд хөдөө гадаа ажлаар явах гээд байнга бэлэн байхгүй. Энэ системийн зарим хүн зээр шүлхий өвчин тарааж байна, вакцинжуулна, өвсөн тэжээлтэй амьтанд өгөөш өгч, өвсөнд нь вакцин дусаах юм байх. Ийм л байна. Хэн нэгэн хүний нэр хэлэхгүй, гол нь тогтолцооны өвчин гэмээр байна. Иймд мал эмнэлгийн тогтолцоог босоо удирдлагатай бие даасан болгож, мэргэжлийн хүнээр удирдуулмаар байна.

-Хувийн мал эмнэлгийнхнийг тарилга, туулга хийхээс өөр ажилгүй гэж шүүмжилдэг. Зөвхөн вакцинаар хангаж, цалинжуулдаг байдлыг яаж өөрчлөх вэ?
-Мал эмнэлгийн албадыг сумын түвшинд үйл ажиллагаа эрхлүүлэхээр 11 жилийн өмнө хувьчилсан. Төр хувийн мал эмнэлэг гэсэн хандлагаар ямар нэгэн хөрөнгө оруулдаггүй. Тэд вакцин хийж, үйлчилгээний үнээр нь ”амьдардаг”. Төрийн зүгээс хувийн мал эмнэлэг төрийн үйлчилгээг малчдад хүргэж, малчид нь бүхнийг төрөөс авах биш, малаа эрүүл байлгавал амьдрал сайжирна гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. Үүнд төрийн бодлогын зохицуулалт үгүйлэгдэх юм. Мал аж ахуйн салбарт маш олон төсөл, хөтөлбөр хэрэгждэг. Гэтэл зарим нь сургалт хийх, социализмын үеийн загвар малчин гэхчлэн юм яриад явдаг. Төр зөв зохион байгуулалт хийвэл татвар төлөгчдийн мөнгөөр биш, гадаадаас орж ирж буй мөнгөөр тэднийг унаажуулж, орон байртай болгож, үйл ажиллагаагаар нь өрсөлдөх орчин бий болговол төсөвт дарамт учрахгүй.
Мал эмнэлгийн үйлчилгээ монголын эдийн засагтай нягт уялдаатайг ойлгохгүй бол зарим нь шүлхийг эмчилдэг арга ол, тэгвэл нядлахгүй, эмчлээд явъя гэх юм. Эмчилж болох ч шүлхийтэй орноос ямар ч бүтээгдэхүүн авахгүй, манайд аялал жуулчлалаар хэн ч ирэхгүй. Түүхэндээ шүлхий гараагүй Шинэ Зеланд, Австрали улс монголыг шүлхийтэй гэвэл хэнийг ч оруулахгүй. Шүлхийг эмчлэх биш халдварыг нь таслан зогсоох ёстой. Төр, малын эмч нар малчны араас хөөцөлдөх биш, малчин мал эмнэлгийн үйлчилгээний хойноос явдаг болъё. “Мянгат малчин” шагнал утгагүй, үүний оронд эрүүл малтай баг, сум шалгаруулж, тэндээс бүтээгдэхүүн гаргах зах зээлийн урамшууллын системтэй болох хэрэгтэй.

-Хөдөө орон нутагт хүргэж байгаа вакцины хадгалалт, хамгаалалт хэр байдаг юм бол?
-Жил бүр олон тэрбум төгрөгийн хөрөнгө зарж, нэр бүхий халдварт өвчний эсрэг вакцин үйлдвэрлэдэг. Вакцинаа зохистой нөхцөлд хадгалах, доторх идэвхтэй бодисыг нь хэвийн байлгаж тарих ёстой. Гэтэл амьдрал дээр суманд харанхуй нэртэй, нарны тусгал туссан дулаан өрөөнд хадгалдаг. Уг нь ихэнх вакциныг 4 хэмээс илүүгүй орчинд хадгалах ёстой.

-Шүлхий өвчинг барьж чадахгүй байгаа нь бас тогтолцооны гажиг уу?
-Тийм. Шүлхий өвчин гараад гурван сар боллоо. Энэ өвчин эдийн засгийн асар их хохиролтой, олон улсын худалдааны хорио цээртэй, малын гоц халдварт өвчин. Үүнийг дарж чадахгүй байгаа нь Мал эмнэлгийн тогтолцоонд гарсан гажиг. Олон жил ужгирч явсны эцэст сэдэрч байна. Мал эмнэлэг гэсэн мэргэжлийн байгууллагыг улс төртэй хольж ирсний гай.

-Шүлхий өвчин манайд хилээр орж ирлээ гэдэг. Эсвэл голомт байна уу?
-Улс орон бүхэн хөрш рүүгээ түлхдэг. Хятад манайхаас халдвар авсан гээд л ярьж байгаа. Тэдний мэдээлэл нээлттэй биш. Энэ удаагийн шүлхий Хятадаас зээрээр дамжиж орж ирсэн гэх таамгаас өөр юм байхгүй.

-Баруун аймгаа шүлхийгүй бүс гэж олон улсад зарлуулах нь шүлхий гарснаар удааширсан уу?
-Швейцарийн хөгжлийн агентлаг үүнд анхаарч байна. Шүлхийн олон улсын багийн эксперт, Аргентинийг шүлхийгээс эрүүлжүүлэх бодлого боловсруулахад оролцсон, Дэлхийн ХХААБ-д ажиллаж байсан, малын их эмч У.Ким 11 дүгээр сард ирж, “баруун бүс шүлхийгээс эрүүл” гэж тодорхойлох бодлогын баримт бичиг боловсруулахад техникийн тусламж, зөвлөгөө өгөх байсан. Гэвч шүлхий гарч, монголоос ажиллах хүмүүс бололцоогүй болсон тул нэг сард ирэхээр болсон. Баруун бүсийг вакцинжуулаагүй, шүлхийгээс эрүүл бүс гэдгийг олон улсад зарлуулж, газар зүйн байрлалаар тусгаарласан хяналтын бүс байгуулахаар ярьж байна. Швейцарийн хөгжлийн агентлаг хөрөнгө гаргаж, бичиг баримт боловсруулахад оролцоно.

-Зургаан аймагт хэчнээн мал устгаад байгаа вэ?
-Одоогоор Хэнтий, Говьсүмбэр, Сүхбаатар, Дорнод, Дорноговь, Сүхбаатар, Төв аймагт 27 мянган мал өвчилснийг устгаад, нөхөн төлбөрийг нь шийдэж, 5.6 сая малыг вакцинжуулсан. Үүнээс хэтрүүлэхгүй барих хэрэгтэй байна.

-Устгал хийсэн газраас дахиж шүлхий гарахгүй байх, мөн вакцин хийлээ гээд шүлхий тусахгүй баталгаа бий юү?
-олон улсын жишгийн дагуу нүх ухан, буудаж, ариутгаад устгадаг. Тухайн малыг өвчлүүлэхгүй гэж вакцин тарьдаг ч буруу ойлголт байна. Вакцин хийсэн мал шүлхийтэнэ гэдэг нь шүлхийн халдвар аваад нууц үедээ явж байхад нь вакцин хийсэн гэсэн үг. Энэ үедээ өвчилнө гэхээс вакцин хийсэн мал шүлхийтэхгүй.
Аливаа халдварт өвчин гарахад онцгой байдлын хувцастай хүн гарч ирээд вирус, халдвар гээд өвчний талаар инээдтэй юм ярьдаг. Тэд хорио цээр, дэглэмийн талаар ярихаас биш төчнөөн мал устгалаа, ийм өвчин байлаа гэж ярих эрхгүй, зөвхөн Мал эмнэлгийн хүмүүс энэ талаар мэдээлэх ёстой.

-Шүлхийн вакцин хийхэд нэлээд хөрөнгө хэрэгтэй гэдэг. Хэдий болтол гадаадаас вакцин авах вэ, дотоодод хийх талаар санал гаргаж байв уу?
-шүлхий өвчний 7 хэвшил бий. Манайд О хэвшлийнх нь гарсан. Нэг хэвшлийн шүлхийн вакцин үйлдвэрлэх нь зардал өндөр, бас эрсдэлтэй. Учир нь О хэвшлийн өвчний эсрэг вакцин хийлээ гэхэд өөр хэвшил гарч ирж болно. Унгарын Засгийн газраас орж ирэх 25 сая ам долларын хүрээнд Биокомбинатад шинэчлэл хийж, тоног төхөөрөмжөө сайжруулна. Шүлхийн голчлон гардаг хэвшлийн эсрэг вакцин хийж болох юм. Энэ тохиолдолд вакцин, биологийн үйлдвэрлэлийн чиглэлээр нарийн мэргэшсэн малын эмч нар бодсон зүйл бий.Түүнээс биш шүлхийн вакциныг өөрийн хөрөнгөөр хийх боломжгүй.

-Биокомбинатын шинэ удирдлагыг нь хүлээн зөвшөөрөхгүй байсан. Энэ юу болж байгаа бол?
-Монголд байгаа биологийн ганц үйлдвэр. Энд амьд вакцин, омог, өсгөвөр гээд манайд бүртгэлтэй малын өвчний буюу 20 гаруй төрлийн өвчний вакцин, ийлдэс хийдэг. Үүнийг алдвал хүн ам, нийгмийн эрүүл мэндэд маш их халгаатай. Энэ байгууллагыг биологийн мэдлэгтэй, үе, үеийн салбарын сайд, мал эмнэлгийн албаны ерөнхий эмч нар удирдаж ирсэн. Харамсалтай нь мөн л буруу тогтолцооны улмаас мэргэжлийн бус хүнээр дарга тавьсан. Манай холбоо, МҮЭХ-ноос эсэргүүцсэнийг ТӨХ хүлээн авч нээлттэй сонгож шалгаруулалт зарласан. Үүнд туршлага, биологийн үйлдвэрлэлийн талаарх мэдлэг, вакцин үйлдвэрлэлийн талаар хийсэн туршлагаа танилцуулсан, чадвартай хэн ч оролцож болно. Холбооны зүгээс зөвхөн мэргэжлийн хүн тавиач гэсэн шаардлага хүргэж байгаа.

- Сургууль төгссөн оюутнууд тэр бүр хөдөө очиж ажиллахгүй байгаад хөшүүрэг хэрэгтэй санагддаг. Малын эмч нарын хүрэлцээ хэр байгаа вэ?
-Хөдөө идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаг малын эмч нарын ихэнх нь 40-өөс дээш насных. Залууст хөдөө явах сонирхол байхгүй тул тэнд ажиллах нөхцөл бүрдүүлэх хөшүүрэг хэрэгтэй байна. Манай холбоо сүүлийн 3 жилд нэлээд ажил хийлээ. Японы Нигата мужийн мал эмнэлгийн холбоотой хамтран 2001 оноос жилд 3-4 оюутны, өнгөрсөн оноос “Мерси Кор” байгууллагатай хамтран жилд 40 оюутны сургалтын зардлыг дааж байгаа.

-Тэд төгсөөд хөдөө ажиллах гэрээтэй юү?
-Заавал хөдөө гэхгүй, үйлдвэрт зайлшгүй ажиллах гэрээтэй. Бид Засгийн газарт дуу хоолойгоо хүргэж, хөдөөд хөрөнгө оруулж, залуусыг ажиллах нөхцөл бүрдүүлэхэд анхаарна. Мал эмнэлгийн ангийг жилд 80-100 оюутан төгсдөгөөс хөдөө явах нь маш цөөн тул тэдний ажиллах нөхцөл бүрдүүлж, эдийн засаг, нийгмийн хөшүүрэг бий болгох, урамшуулах систем бий болгоход төрийн дэмжлэг үгүйлэгдэж байна.
Мөн, Мал эмнэлгийн мэргэжилтэн бэлтгэдэг сургуулийн боловсролын хөтөлбөрт хоцрогдсоныг шинэчилье. Ашиглаж байгаа материалд нь дүгнэлт хийж Швейцарийн  Хөдөө аж ахуйн коллежийн орлогч захиралд үзүүлэхэд “Манайх 150 жилийн өмнө ийм хөтөлбөртэй байсан” гэсэн. ХААИС нь БСШУЯ-ны харьяа байдаг. Энэ сургуулийг яамны харьяанд авч, боловсон хүчин, тоног төхөөрөмжийн зоригтой шинэчлэл хийх шаардлага байна.

-“Монгол мал” хөтөлбөрийн хэрэгжилт ямар байгаа бол?
-Хувийн мал эмнэлгийнхэн мөнгө олох ашигтай үйлчилгээг дагнан, тарилга, туулга, боловсруулалт хийдэг. Оношилгоо, ариун цэвэр, халдварт өвчний тандалт судалгаа, тоон мэдээлэл, статистик орхигдож байгаад манай холбоо дүгнэлт хийж, “Монгол мал” хөтөлбөрт сум бүрт одоо орхигдсон энэ ажлыг хэрэгжүүлэх улсын алба байгуулъя гэсэн санаа оруулсан. Гэтэл мэдлэг чадваргүй хүнийг ажилд авах жишээ гарч байна. ОХУ-ын нэг дүүрэгт боом өвчин эмэгтэй хүний ороолтоос гарч. Гэтэл тэр нутагт 100 жилийн өмнө хэсэг цэрэг боомоор өвчилж нас барьсныг оршуулсан байж. Үүнд үндэслээд газрын хөрсөнд 100 жил хадгалагддаг гэж үзсэн. Харин манайд өвчин гарахад бүртгэл мэдээлэл, статистик боловсруулалт байхгүй, орхигдоод байна. Төрийн зүгээс байгуулсан алба нь орхигдоод байгаа энэ л ажлыг хийх ёстой юм.
Манай холбоо анхан шатны энэ алба жинхэнэ утгаараа явахгүй байна гэж үзсэн. Тэдний хийх ажил тодорхойгүй. Одоогийн мал эмнэлгийн хийхгүй байгаа, орхигдсон ажлыг хийх ёстой. Мөн Улсын мал эмнэлэг, үржлийн агентлагт ажиллаж байгаа хүмүүсийн ур чадвар сайнгүй. Гэтэл манай Ерөнхий эмч “Цалин голоод ажиллахгүй байна” гэдэг. Би хүмүүс ажиллана гэд боддог. Гол нь нийгмийн халамж, янз бүрийн хөшүүрэг, бодлого барих хэрэгтэй. Урт хугацааны зээлд хамруулж орон сууцтай болговол хэн ч ажиллана. Чадалтай малын эмч нарыг энэ байгууллагад ажиллуулах нөхцөл бий болгох хэрэгтэй. Гадны эксперт, дэлхийн ХХААБ-ын хүмүүс ирэхэд хамтраад ажиллах хүн мал эмнэлэг үржлийн агентлагт үгүй гэхэд болно.

-Мал эмнэлгийн салбарт шинэ техник технологи хэр нэвтрүүлж байгаа бол?
-Төрийн мал эмнэлгийн төв байгууллагад ажиллах боловсон хүчний чадавх, техник технологи сайжирсан. МЭАЦУТЛ-ийг чадварлаг хүмүүс удирдаж ирснээр сүүлийн 10 жилд өөрчлөгдсөн. 2001 онд шүлхий өвчнийг оношлуулахаар ОХУ руу явуулсны хариу 7 хонож ирэхэд Английн лавлах лабораторид баталгаажуулахад дахин 7 хонодог байсан бол одоо 24 цагийн дотор оношилж, гадагшаа явуулсан дээж бүхэн нь лавлах лабораториор баталгаажиж байна. Гол нь мэргэжлийн байгууллага гэдгийг хүлээн зөвшөөрч намаас ангид байлгах хэрэгтэй.

-Малыг хувьчилснаар малын эрүүл байдал алдагдлаа. Эргээд малчдыг нэгтгэе гэсэн санал гардаг тухайд?
-Нэгдэл задарснаар өвчин гарч байгаа юм биш. Тухайн үед улсаас хяналт тавин эмчилж, малын эмч нарыг цалинжуулж байсан.  Малын эрүүл мэнд гэдэг малчин хүний хариуцах зүйл. Малчдад малаа эрүүл байлгахад хөрөнгө гаргах сэтгэлгээ алга. Сайн малчид малдаа тодорхой хэмжээний мөнгө зориулж,  эргээд ашиг олохыг ойлгосон байдаг. Жишээ нь зудыг би байгалийн зуд, сэтгэлгээ, мал маллах арга ухааны зуд болж байна гэж ойлгодог. Ихэнх малчин мал маллах арга ухаан, өвлийн бэлтгэлээ базаахад анхаардаггүй. Ган зудаас эхлээд хатуу цаг байна. Монголын цаг агаар сайхан байвал мал нь өсөөд байдаг. Өнгөрсөн өвлийн зуднаар Дундговь аймгийн Адаацагт явж байхад зэргэлдээ хоёр айлын нэгнийх нь мал 700 байснаас 30 үлдэхэд “Өвс тэжээл бэлдэж амжаагүй, ийм өвөл болно гэж бодсонгүй, энэ өвлийг давчихвал мянгат малчин болох байсан” гэж байхад нөгөө айл нь байгаа мөнгөнийхөө хэмжээнд 100 боодол өвс, 150 шуудай хорголжин тэжээл авсныхаа хэмжээнд тал малаа авч үлдсэн байх жишээтэй. 2000 оны зудад Дундговь аймгийн харьяат Хөдөлмөрийн баатар Дагва гуайнд очиход сайндаа 20 хувийг нь алдсан гэж байсан. Залуу малчид уламжлалт мал маллагааны арга ухаандаа суралцмаар байна. Орчин цагт малчид хамтарч ажиллах зайлшгүй шаардлагатай. Хоршоо гэхээр хөрөнгө дээр суурилдаг учир чаддаггүй. Хэд хэдэн айл хамтарч бүлэг болсноор нэг нь адуундаа явж, нэг нь үхрээ, нөгөө нь хонь ямаагаа эргүүлж, өөр нэг нь эсгий, цагаан идээгээ хийх зэргээр хамтарч ажиллах хэрэгтэй. Малыг миний амьжиргаа, үүнийгээ эрүү байлгавал ашиг их олно гэсэн сэтгэлээр хандмаар байна.

-Малаас хүнд халдах өвчин хэр байгаа бол?
-Мал саах, үхсэн малын арьс хуулж байгаад гараа эсгэх зэргээс халдварладаг боом, галзуу, бруцеллёз өвчин тусах магадлалтай. Бруцеллёзын халдвар нийт малын 2-3 хувьд байна гэдэг. Энэ жил Швейцарийн эрдэмтэдтэй хамтран Завхан, Сүхбаатар аймагт түүвэр шинжилгээний аргаар ийлдсийн шинжилгээ хийсний дүн гараагүй байна. Хоёрдугаар сарын 15-нд эхний мэдээлэл гарахад мэргэжлийн байгууллагад санал хүргэнэ. Бруцеллёзын хувьд малын бүтээгдэхүүнийг чанаж, болгож хэрэглэхэд халдахгүй. Шүүрхий мах идэх зэрэг түүхий бүтээгдэхүүнээс татгалзаж, мах, малын арьстай болгоомжтой харьцах хэрэгтэй. Энэ өвчин, архаг ужиг, хурц хэлбэрээр илэрч, өвчний үргэлжлэх хугацаа урт, курс эмчилгээний зардал өндөр. Шууд цочмог үхэлд хүргэхгүй, удаан хугацаанд зовоодог.

Цахим Өртөө Сүлжээнд элсэх

  • Өртөөний сүлжээнд элсэх

tsahim_urtuuХэрэв та Монгол Туургатны Цахим Өртөө Сүлжээнд элсэхийг хүсвэл: http://groups.google.com/group/tsahim-urtuu-suljee хаягаар зочилж маш хялбархан бүртгүүлж болно. Та Гүүгл суурьт энэхүү сүлжээнд имэйлээ бүртгүүлснээр манай сүлжээний гишүүн болно.

 

Image Temp

Энэ хуудас нь Цахим Өртөө сүлжээний нийт гишүүдийн хамтын бүтээл байх бөгөөд ажил хэргийн санал болгоныг вэбийн хамтлаг тухай бүр нь тусган энэ хуудсанд оруулж байх болно. Хамтран ажиллаж буй, ажиллахаар зэхэж буй таньд баярлалаа.

Newsletter